26

Wrz 2013

Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2013 r.

II CSK 650/12

Izby:

Izba Cywilna

Przewodniczący składu:

Barbara Myszka

Sprawozdawcy:

Maria Szulc

Strona z 7
Sygn. akt II CSK 650/12
POSTANOWIENIE
.
Dnia 26 września 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Barbara Myszka (przewodniczący)
SSN Maria Szulc (sprawozdawca)
SSN Kazimierz Zawada
w sprawie z wniosku A. G.
przy uczestnictwie L. G.
o podział majątku wspólnego,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 26 września 2013 r.,
skargi kasacyjnej uczestnika postępowania
od postanowienia Sądu Okręgowego w P.
z dnia 16 marca 2012 r.
uchyla zaskarżone postanowienie w punkcie drugim i trzecim
i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w P. do
ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach
postępowania kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy w P. ustalił, że w skład majątku wspólnego stron wchodzi m.
in. prawo własności nieruchomości lokalowej położonej w P. przy ul. W.[…], objętej
księgą wieczystą nr wraz ze związanym z tym prawem udziałem w wysokości ½
części we współwłasności nieruchomości gruntowej oraz udziałem w częściach
wspólnych budynku i przyznał to prawo uczestnikowi, rozstrzygnął o pozostałych
składnikach majątku wspólnego zasądzając z tytułu dopłaty wyrównującej udział
w majątku wspólnym od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni kwo 370.896
oraz orzekł o nakładach poczynionych z majątków osobistych stron na majątek
wspólny, wynagrodzeniu o korzystaniu z nieruchomości dorobkowej przez
uczestnika ponad udział i wzajemnych roszczeniach stron z tytułu zwrotu kosztów
utrzymania przedmiotów dorobkowych po ustaniu wspólności majątkowej.
Ustalił, że w czasie trwania małżeństwa strony nabyły powyższą
nieruchomość lokalową i wyremontowały za środki pochodzące ze sprzedaży
lokalu położonego przy ul. L. w P. stanowiącego ich współwłasność oraz z kredytu
w kwocie 170.000 zabezpieczonego hipoteką. Po ustaniu wspólności majątkowej
uczestnik spłacił z tytułu kredytu kwotę 121.114 zł, z na dzień orzekania Sądu
pierwszej instancji pozostała do zapłaty kwota 84.841,98 zł. Przyznając prawo
własności nieruchomości lokalowej uczestnikowi Sąd nie uwzględnił żądania
odliczenia wartości pozostającego do spłaty kredytu hipotecznego od wartości tego
prawa. Stwierdzając, że znana jest mu treść rozstrzygnięć Sądu Najwyższego w
sprawach II CKN 611/99, III CZP 103/09 i I CSK 205/09, wyraził jednak pogląd,
hipoteka jako prawo rzeczowe nie zawsze wpływa na wartość nieruchomości,
wartością bowiem relewantną dla postępowania działowego jest cena, jaką na
wolnym rynku można uzyskać ze sprzedaży rzeczy. Cena nieruchomości
obciążonych hipoteką nie odbiega od ceny nieruchomości niezabezpieczonych
hipotecznie, bo zbycie nieruchomości obciążonej nie pociąga za sobą wygaśnięcia
zobowiązania zbywcy (dłużnika osobistego), a nadto w wypadku zbycia takiej
nieruchomości bez zastrzeżenia zwolnienia hipoteki, powstaje ryzyko ponoszenia
odpowiedzialności za cudzy dług z możliwością zgłoszenia roszczenia
regresowego wobec dłużnika. W przypadku nabycia nieruchomości obciążonej
wskutek podziału majątku wspólnego takie ryzyko nie występuje w ogóle, każdy z
3
małżonków odpowiada bowiem za całość wierzytelności zabezpieczonej
hipotecznie w oparciu o umowę kredytową i pozostaje zobowiązany do spłaty
niezależnie od tego komu przypadnie nieruchomość. Małżonek, który
nieruchomości nie otrzymuje i zaprzestaje spłacania kredytu naraża się na
roszczenie regresowe określone w art. 376 k.c., które w myśl art. 618 § 3 k.p.c. nie
wygasa pomimo dokonania podziału majątku wspólnego, bo kwoty spłacone po
jego dacie, nie istnieją w toku postępowania działowego i nie mogą zostać
zgłoszone do rozliczenia. Sąd Rejonowy uwzględnił w rozliczeniu kosztów
utrzymania przedmiotów dorobkowych po ustaniu wspólności małżeńskiej stron
kwotę 60.557 zł stanowiącą połowę spłaconego przez uczestnika kredytu
hipotecznego do daty orzekania.
Sąd Okręgowy w P. zmienił powyższe postanowienie w zakresie orzeczenia
o zasądzeniu na rzecz wnioskodawczyni wynagrodzenia za korzystanie przez
uczestnika z dorobkowej nieruchomości ponad jego udział, a w pozostałej części
apelację uczestnika oddalił. Zaaprobował ustalenia oraz ocenę praw dokonaną
przez Sąd Rejonowy z wyjątkiem rozważań dotyczących wynagrodzenia za
korzystanie z nieruchomości. Odnosząc się do zarzutu błędnego ustalenia wartości
nieruchomości bez odliczenia obciążenia hipotecznego opowiedział się za
stanowiskiem, według którego przy podziale majątku wspólnego nie należy
uwzględniać kredytu obciążającego nieruchomość. Stwierdził, że wpływ obciążenia
hipotecznego na wartość nieruchomości jest bezpośrednio związany
z odpowiedzialnością za dług zabezpieczony hipoteką. Podzielił argumenty
wskazane przez Sąd pierwszej instancji i dodatkowo wskazał, że spłata kredytu
zaciągniętego w czasie trwania wspólności ustawowej dokonana po ustaniu tej
wspólności nie jest nakładem, wydatkiem ani świadczeniem na majątek wspólny
z majątku osobistego, a jest wyłącznie spłatą długu wspólnego. W postępowaniu
o podział majątku podlegają rozliczeniu długi już spłacone, natomiast długi
spłacone po dacie podziału podlegają rozliczeniu na podstawie art. 376 k.c.
W skardze kasacyjnej uczestnik zaskarżył powyższe postanowienie
w zakresie oddalającym apelację i orzekającym o kosztach postępowania i wniósł
o jego uchylenie w tej części i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w P. do
ponownego rozpoznania. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 393
3
§ 1 pkt 1 k.p.c.
4
zarzucił naruszenie art. 212 § 1 k.c. oraz art. 46 k.r.o. w zw. z art. 1035, 1038 i 212
k.c. przez niewłaściwe zastosowanie, zaś w ramach podstawy z art. 393
3
§ 1 pkt 2
k.p.c. podniósł zarzut naruszenia art. 378 § 1 w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. oraz art.
233 § 1 w zw. z art. 13§ 2 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzuty naruszenia prawa materialnego powiązane zostały z problemem
ustalenia wartości nieruchomości lokalowej obciążonej hipoteką. Zarzut natomiast
naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. skarżący uzasadnia nie
rozpoznaniem przez Sąd drugiej instancji zarzutów apelacyjnych w przeważającej
części dotyczących innych zagadnień i nie mających znaczenia dla rozstrzygnięcia
powyższej kwestii. Skarżący nie podniósł bowiem zarzutów prawa materialnego
związanych z określeniem ruchomości podlegających podziałowi, metodą ustalenia
wartości nakładów i ustaleniem wartości nieruchomości dorobkowej w kontekście
wyliczenia tej wartości przez biegłego. Wskazując na nierozpoznanie zarzutu
apelacyjnego obejmującego swą treścią art. 233 § 1 k.p.c. skarżący nie wykazuje
jaki istotny wpływ miało, w jego ocenie, to uchybienie na rozstrzygnięcie Sądu
drugiej instancji w zakresie objętym zarzutem podniesionym w ramach pierwszej
podstawy kasacyjnej. Zakaz oparcia skargi na zarzutach dotyczących ustalenia
faktów lub dowodów, określony w art. 398
3
§ 3 k.p.c., oznacza niedopuszczalność
powoływania się przez skarżącego na wadliwość wyroku sądu drugiej instancji
polegającą na ustaleniu faktów lub niewłaściwie przeprowadzonej ocenie dowodów,
nie może być zatem skuteczny zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13
§ 2 i 391 § 1 k.p.c. Tak skonstruowane zarzuty wykluczają skuteczność powołania
jako podstawy skargi kasacyjnej naruszenie przepisów prawa procesowego.
Podstawową kwestią w niniejszej sprawie jest prawidłowe ustalenie wartości
jednego ze składników majątku wspólnego prawa własności nieruchomości
lokalowej obciążonej hipoteką, jako podstawy określenia spłaty na rzecz
wnioskodawczyni (art. 212 § 2). Hipoteka jest ograniczonym prawem rzeczowym na
nieruchomości, skutecznym erga omnes, związanym z wierzytelnością i służącym
do jej zabezpieczenia. Treść jej polega na tym, że uprawniony może dochodzić
określonej sumy z nieruchomości obciążonej, niezależnie od tego, kto jest jej
właścicielem, a nadto służy mu prawo pierwszeństwa zaspokojenia się
5
z nieruchomości przed dłużnikami osobistymi. Ustanowienie hipoteki rodzi
odpowiedzialność rzeczową, która może zachodzić łącznie z odpowiedzialnością
osobistą lub może dość do jej oddzielenia w rezultacie bądź zbycia nieruchomości,
bądź orzeczenia działowego przyznającego nieruchomość obciążoną tym prawem
jednemu z uczestników postępowania.
Zgodnie z art. 46 k.r.o. do podziału majątku, który b objęty wspólnością
majątkową stosuje się odpowiednio przepisy o dziale spadku, a poprzez art. 1035
k.c. odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Z kolei art.
567 § 3 k.p.c., o ile nie wynika nic innego z przepisów § 2 i 3, odsyła do
odpowiedniego stosowania przepisów o dziale spadku (680 689 k.p.c.), które
w art. 688 k.p.c. zawierają odesłanie w kwestiach w nich nie uregulowanych, do
odpowiedniego stosowania przepisów o zniesieniu współwłasności,
w szczególności art. 618 § 2 i 3 k.p.c. W konsekwencji tych unormowań
w postępowaniu o podział majątku sąd z urzędu ustala skład i wartość majątku
wspólnego (art. 567 § 3 k.p.c. w zw. z art. 684 k.p.c.). Wprawdzie wskazany
w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzut naruszenia art. 212 § 1 k.p.c. nie
mógł zostać naruszony, jako że znajduje on zastosowanie tylko w wypadku
podziału fizycznego rzeczy, ale skarżący zarzucił również naruszenie tego przepisu
w całości, a więc także w zakresie § 2 regulującego zasady zniesienia
współwłasności rzeczy nie dającej się podzielić, która zostaje przyznana jednemu
z małżonków po ustaniu wspólności majątkowej. Przepis ten nie reguluje zasad
określania wartości przedmiotu podlegającego podziałowi. W orzecznictwie
jednolicie przyjmuje się, że należy przy określaniu wartości nieruchomości
uwzględnić jej wartość rynkową (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego
1998, I CKN 489/97, nie publ.), natomiast kwestia, czy wartość należy określić
z uwzględnieniem obciążenia hipoteką zabezpieczającą wierzytelność z tytułu
kredytu zaciągniętego przez byłych małżonków, była początkowo przedmiotem
rozbieżnych poglądów. Stanowisko zbieżne z poglądem wyrażonym
w zaskarżonym wyroku Sąd Najwyższy zajął w postanowieniu składu siedmiu
sędziów z dnia 5 grudnia 1978 r., III CRN 194/78 (OSNCP 1979, nr 11, poz. 207)
i w postanowieniu z dnia 21 stycznia 2010 r., I CSK 205/09 (nie publ.). Pogląd
przeciwny i obecnie dominujący wyraził natomiast w uchwale z dnia 25 czerwca
6
2008 r., III CZP 58/08 (OSNC 2009, nr 7-8, poz. 99), w postanowieniach z dnia
5 października 2000 r., II CKN 611/99 (M. Praw. 2001, nr 2, s. 93, Biul. SN 2000,
nr 11, s. 15), z dnia 29 września 2004 r., II CK 538/03 (nie publ.), z dnia
26 listopada 2009 r., III CZP 103/09 (OSNC ZD 2010, nr 3, poz. 82), z dnia
21 stycznia 2010 r., I CSK 205/09, z dnia 20 kwietnia 2011 r., I CSK 661/10, i z dnia
26 października 2011 r., I CSK 41/11 (nie publ.) oraz w wyroku z dnia 2 kwietnia
2009 r., IV CSK 566/08 (nie publ.). W orzeczeniach tych Sąd Najwyższy jednolicie
przyjął, że w sprawach działowych sąd, dokonując określenia wartości
nieruchomości obciążonej długiem hipotecznym powinien uwzględnić wartość
obciążenia hipoteką, jako podstawy spłaty na rzecz tego z małżonków, któremu
nieruchomość nie zostaje przyznana. Przedstawione wyżej zasady co do
charakteru prawnego hipoteki przemawiają za trafnością tego stanowiska. Przede
wszystkim spłata długu spoczywać będzie przede wszystkim na tym z małżonków,
któremu przypadnie wskutek podziału nieruchomość obciążona i który pozostanie
dłużnikiem rzeczowym. Istnieje bowiem ścisłe prawnorzeczowe powiązanie
zadłużenia zabezpieczonego hipotecznie ze składnikami majątkowymi. Spłata
przez stronę długów uwzględnionych przy ustalaniu wartości nieruchomości
poprzez umniejszenie jej wartości, dokonana z majątku osobistego przez stronę,
której nieruchomość obciążona została przyznana, nie rodzi natomiast roszczenia
wobec drugiej strony. O ile należy zgodzić z poglądem, że spłata długu
hipotecznego po dacie orzeczenia o podziale majątku wspólnego nie jest nakładem
z majątku osobistego na majątek wspólny, to wbrew poglądowi Sądu drugiej
instancji, obciążenie hipoteką wpływa w sposób oczywisty na wartość
nieruchomości, a zatem przy jej ustalaniu w toku podziału majątku wspólnego sąd
powinien uwzględnić to obciążenie, podobnie jak obowiązany jest rozważyć
obniżenie wartości z powodu obciążenia w postaci użebności, czy dożywocia.
Wartość tych obciążeń odlicza się zarówno przy ustalaniu składników majątku
wspólnego, jak i przy zaliczaniu wartości nieruchomości przyznanej jednemu
z małżonków na poczet przysługującego mu udziału w majątku wspólnym
(postanowienie z dnia 5 października 2000 r., II CKN 611/99 i z dnia 29 września
2004 r., II CK 538/03).
7
Rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego zostało wydane w oparciu o pogląd
odmienny, co uzasadnia wniosek o naruszeniu art. 212 § 2 k.c. w zw. z art. 1035
k.c. i 48 k.r.o.
Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 398
15
i art. 108
§ 2 w zw. z art. 398
21
k.p.c.

Strona korzysta z plików cookies