15

Lut 2012

Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2012 r.

I CSK 264/11

Izby:

Izba Cywilna

Przewodniczący składu:

Tadeusz Wiśniewski

Sprawozdawcy:

Wojciech Katner

Strona z 10
Sygn. akt I CSK 264/11
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 15 lutego 2012 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)
SSN Grzegorz Misiurek
SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Starosty Powiatu P.
przeciwko J. F., i in.
o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 15 lutego 2012 r.,
skargi kasacyjnej pozwanej J.F.
od wyroku Sądu Okręgowego
z dnia 4 stycznia 2011 r.,
oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanej J. F. na rzecz
Skarbu Państwa Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę
3600,- (trzy tysiące sześćset) złotych tytułem kosztów
postępowania kasacyjnego.
2
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 4 stycznia 2011 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację
pozwanej J. F. od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 7 kwietnia 2010 r., w którym
uwzględnione zostało roszczenie powoda Skarbu Państwa - Starosty Powiatu P. o
uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym i nakazanie,
aby w dziale II księgi wieczystej wykrlić pozwane /.../, figurujących jako
współwłaściciele nieruchomości w 1/3 każde z nich, a wpisać jako wyłącznego
właściciela Skarb Państwa - Starostę Powiatu Po. Podstawą wpisu było uznanie,
że Skarb Państwa stał się właścicielem przedmiotowej nieruchomości z dniem 31
grudnia 1955 r. wskutek przemilczenia, o którym mowa w art. 34 ust. 1 lit. a
dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U.
Nr 13, poz. 87 ze zm., dalej jako dekret), przy czym wniesienie powództwa na
podstawie art. 10 u.k.w.h., jako przepisu szczególnego wobec art. 189 k.p.c.
pozwala na stwierdzenie nabycia własności w celu ustalenia rzeczywistego stanu
prawnego.
W sprawie został ustalony następujący stan faktyczny. Na podstawie aktu
notarialnego z 1928 r. Z. M. nabyła od A. F. nieruchomość, opisaną
w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, w dzisiejszej miejscowości K.
Dnia 2 września 1946 r. nieruchomość ta została przekazana w zarząd Gminie S.
jako nieruchomość opuszczona i porzucona. Wymieniona jako właścicielka tej
nieruchomości od 1928 r. Z. M., będąc wdo, zmarła w Buenos Aires w
Argentynie w 1957 r. W tymże roku na przedmiotowej nieruchomości pojawił się
D. F. oświadczając mieszkcom, że nieruchomość jest jego własncią i wyspił
do sądu o stwierdzenie nabycia spadku po Z. M. W wyniku kolejnych postanowień
dowych stwierdzono, że spadek po tej osobie nabyła na podstawie
dziedziczenia ustawowego siostra M. F., a spadek po niej przypadł jej wnukowi D.
F. Na jego wniosek w 1961 r. urządzony został zbiór dokumentów dla
przedmiotowej nieruchomości i do niego złożone postanowienia sądowe o
nabyciu spadku po Z. M. i M. F. oraz zezwolenia organów finansowych do
ujawnienia w księgach wieczystych praw majątkowych należących do D. F. W
3
1962 r. organy administracyjne przekazały D. F. posiadanie przedmiotowej
nieruchomości.
Do 1979 r. z roszczeniami wobec tej nieruchomości nie wystąpił ani
właściciel, ani osoba działająca w jego imieniu lub spadkobierca. Sąd Rejonowy
postanowieniem z dnia 28 listopada 1979 r. stwierdził, że Skarb Państwa - Urząd
Miasta i Gminy K. nab nieruchomość z dniem 31 grudnia 1955 r. przez
zasiedzenie i Skarb Państwa został wpisany jako właściciel w założonej dla
nieruchomości księdze wieczystej. W 1994 r. jako właściciela wpisano Gminę.
Zmarły w 1982 r. D. F. pozostawił jako spadkobierców, pozwanych w tej
sprawie /.../. W 1992 r. Wojewoda W. stwierdził, że przedmiotowa nieruchomość
z dniem 27 maja 1990 r. stała się z mocy prawa własnością Gminy K., jednak
decyzją z dnia 30 grudnia 2003 r. decyzja Wojewody została uznana za nieważną.
Już wcześniej, bo na skutek skargi J. F. było wznowione postępowanie i
postanowieniem z dnia 3 września 2001 r. Sąd Rejonowy w W. uchylił
postanowienie Sądu Rejonowego w P. z dnia 28 listopada 1979 r. i umorzył
postępowanie o stwierdzenie nabycia własności przedmiotowej nieruchomości na
podstawie art. 34 ust. 1 lit. a powołanego wcześniej dekretu, stwierdzając w
uzasadnieniu, że sprawy nie bad merytorycznie z uwagi na niedopuszczalność
wydania orzeczenia. Na wniosek J. F., dnia 4 lutego 2003 r. jako właściciele
w księdze wieczystej przedmiotowej nieruchomości zostali wpisani pozwani.
Dnia 8 października 2003 r. nieruchomość ta została przekazana pozwanym
przez Gminę.
Z dalszych ustal Sądu pierwszej instancji wynika, że D. F., będący
poprzednikiem prawnym pozwanych nie był następ prawnym pierwotnej
właścicielki przedmiotowej nieruchomości .M., a pomiędzy nim i osobą będą
prawnym spadkobiercą po Z. M. wystąpiła wykorzystana zbieżność imienia i
nazwiska. Ustalenie to stanowi, poza prawną oceną słuszności roszczenia Skarbu
Państwa w tej sprawie, podstawę bezzasadności argumentów faktycznych
i prawnych pozwanych, prowadząc także do oddalenia apelacji.
W skardze kasacyjnej pozwana J. F. zarzuciła zaskarżonemu wyrokowi
nieważnć postępowania na podstawie art. 379 pkt 5 w związku z art. 72 § 2 i
4
art. 143 k.p.c. ze względu na niewzięcie w sprawie udziału następców prawnych
Z.M. przez ich niewezwanie, ani nie ustanowienie dla nich kuratora dla osoby
nieznanej z miejsca pobytu. Naruszenie przepisów postępowania dotyczy art. 67
§ 2 k.p.c. przez zaniechanie wezwania do udziału w sprawie właściwej jednostki
organizacyjnej Skarbu Państwa; art. 382 w związku z art. 207 § 2, art. 299 i art.
328 § 2 k.p.c. przez rażące naruszenie przez d terminu przesłuchania świadka
J. W.; art. 365 w związku z art. 13 § 2 i art. 523 k.p.c. poprzez zignorowanie
stanowiska prawnego zawartego w orzeczeniu Sądu Rejonowego w W. ; art. 3
ust. 1 u.k.w.h. przez wadliwe uznanie, nastąpiło obalenie domniemania
określonego w tym przepisie. Naruszenie prawa materialnego dotyczy
niewłaściwego zastosowania i błędnej wykładni art. 10 u.k.w.h. przez zaniechanie
zastosowania w sprawie art. 189 k.p.c., a zastosowania art. 10 u.k.w.h. dla
ustalenia zasiedzenia (przemilczenia); błędnej wykładni art. 189 k.p.c. przez
uznanie, że art. 10 u.k.w.h. jest wobec niego przepisem szczególnym;
niedopuszczalnego zastosowania w sprawie art. 34 powołanego wcześniej
dekretu, jak również przez błędne uznanie, że „majątek jest opuszczony, gdy
posiadanie jest przywrócone osobie uprawnionej". Skarżąca wniosła o uchylenie
zaskarżonego wyroku w całości i po uprzednim zniesieniu postępowania
dotkniętego nieważncią przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania wraz
z rozstrzygnięciem o kosztach, ewentualnie orzeczenie co do istoty sprawy
i oddalenie powództwa z zasądzeniem kosztów.
Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa wniosła o oddalenie skargi
kasacyjnej z zasądzeniem kosztów postępowania kasacyjnego według norm
przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jest niezasadna i podlega oddaleniu.
Najpierw rozważenia wymagają zarzuty odnoszące się do naruszenia
przepisów postępowania. Zarzut najdalej idący dotyczy nieważności
postępowania spowodowanego niewzięciem udziału w sprawie następców
prawnych Z. M. przez ich niewezwanie, ani nie ustanowienie dla nich kuratora dla
osoby nieznanej z miejsca pobytu. Jest to twierdzenie pozbawione podstaw,
5
zwłaszcza w sytuacji, w której pozwane nie okazały się następczyniami prawnymi
Z. M., ze względu na brak takiego tytułu po stronie ich spadkodawcy D. F.
Jednakże, niezależnie od tego udział w sprawie następców prawnych Z.M. nie był
konieczny, ponieważ nie zgłosili oni żadnych roszczeń do przedmiotowej
nieruchomości, a w chwili śmierci Z.M. w 1957 roku nieruchomość ta nie była już
jej własnością od 31 grudnia 1955 r. Po tej dacie, jak zostało dowiedzione Skarb
Państwa stał się właścicielem nieruchomości na podstawie art. 34 ust. 1
powołanego dekretu. Nieruchomość ta zatem nie wchodziła do masy spadkowej
po zmarłej.
Ponadto, w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym
stanem prawnym konieczny jest udział w charakterze stron postępowania tylko
tych osób, które zostały wpisane do księgi wieczystej jako właściciele (w dziale II)
oraz tych osób, które roszczą sobie prawa do wpisania ich tytułu własności
(por. wyroki du Najwyższego z dnia 28 czerwca 2000 r., IV CKN 71/00, Lex nr
52649 i z dnia 8 czerwca 2005 r., I CK 701/04, Lex nr 190656). W niniejszej
sprawie dotyczy to pozwanych, współwłaścicielek nieruchomości wpisanych do
księgi wieczystej, jak wynika z ustaleń Sądów w toku instancji, niezgodnie
z rzeczywistym stanem prawnym oraz Skarbu Państwa, który potwierdził w toku
procesu prawo do wyłącznego wpisania własności w miejsce pozwanych.
Ze względu na obowiązek ujawnienia w księdze wieczystej rzeczywistego stanu
prawnego dotyczącego nieruchomości na dzień orzekania, nie jest potrzebne
wzywanie osób, które mogły wcześniej twierdzić o swoim tytule do nieruchomości.
Jak słusznie podkreśla powód w odpowiedzi na skargę, powołując stanowisko
wyrażone w doktrynie, które należy podzielić, że do żądania uzgodnienia treści
księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym na podstawie art. 10 ust. 1
u.k.w.h. nie legitymowane osoby, które twierdzą, maw tym interes prawny,
ale nie należą do wskazanego kręgu podmiotów. Skarb Państwa należał do tego
kręgu i miał interes prawny we wniesieniu pozwu, skoro jego tyt własności nie
został wpisany do księgi wieczystej. W tej sytuacji nie jest zasadne twierdzenie
w skardze kasacyjnej o naruszeniu przez zaskarżony wyrok art. 379 pkt 5 k.p.c.
Bezzasadne jest równikwestionowanie legitymacji starosty powiatowego
do reprezentowania Skarbu Państwa w niniejszej sprawie. Zgodnie z przepisami
6
ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst
Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651), w szczelności art. 23 ust. 1 pkt 8 i 9, a także
art. 4 pkt 9, art. 11 ust. 1 tej ustawy starosta jest organem reprezentującym Skarb
Państwa w sprawach gospodarowania nieruchomościami stanowiącymi własność
Skarbu Państwa, także odnośnie do wniosków o wpis w księdze wieczystej
(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2007 r., I CZ 138/06,
Lex nr 274231). Ze względu na to, że wykrlenie prawa jest równoznaczne
z wpisem, podziel należy zapatrywanie, art. 23 ust. 1 pkt 9 u.g.n. uprawniał
starostę do wystąpienia z wnioskiem na podstawie art. 10 u.k.w.h. o dokonanie
wykrlenia pozwanych, a wpisanie powoda w księdze wieczystej jako właściciela
nieruchomości. W tej kwestii nie znajduje zastosowania, eksponowane przez
skarżącą już w apelacji, a obecnie ponownie w skardze kasacyjnej, stanowisko
wyrażone przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 października 2005 r.
(III CK 165/05, Lex nr 453052), w którym za właściwego reprezentanta Skarbu
Państwa został uznany Minister Skarbu Państwa, a nie starosta. Rozpoznawana
sprawa nie dotyczyła reprezentacji Skarbu Państwa, jak w sprawie niniejszej,
a akcent został położony na windykację należnci, o których mowa w art. 200
ust. 5 u.g.n., odwołującym się do wierzytelności za korzystanie z nieruchomości
według art. 200 ust. 2 pkt 3 tej ustawy. W orzecznictwie dominuje pogląd, który
podziela Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejssprawę, że w świetle
przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami wyłączenie uprawnienia
starosty do reprezentowania Skarbu Państwa w sprawach dotyczących
gospodarowania nieruchomciami wymaga przepisu szczególnego (por. wyrok
Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2008 r., I CSK 462/07).
Bezzasadne jest zarzucanie zaskarżonemu wyrokowi naruszenie art. 382
w związku z art. 207 § 2, art. 299 i art. 328 § 2 k.p.c. Jak to trafnie wywió
w uzasadnieniu wyroku Sąd drugiej instancji, kwestionowany dowód z zezn
wskazanego świadka został przeprowadzony prawidłowo. Podobnie też
niezasadnie zostało w skardze zarzucone przeprowadzenie dowodu z zezn
tego świadka po przesłuchaniu pozwanej J. .i nie przesłuchanie ponowne tej
pozwanej.
7
Nie można również zarzucić naruszenia art. 365 k.p.c. (w związku z art. 13
§ 2 k.p.c z dnia 3 wr.), gdyż wskazywane postanowienie Sądu Rejonowego z
września 2001 r. uchylające postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 28 listopada
1979 r. nie wiąże Sądu w niniejszej sprawie, ani nie stanowi orzeczenia, o którym
mowa w art. 523 k.p.c. W uzasadnieniu postanowienia Sądu z 2001 r. wyraźnie
stwierdzono, że jego wydanie nastąpiło z przyczyn formalnych, bez
merytorycznego rozstrzygania o sprawie. W każdym razie, ani w tamtej sprawie,
ani w żaden inny sposób nie został wykazany tytuł pozwanych do nieruchomości,
przeciwnie, jak to wynika z przywołanych ustal Sądu poprzednik prawny
pozwanych nie był spadkobiercą poprzedniej właścicielki nieruchomci.
Odnosząc się do zarzuw naruszenia prawa materialnego, podnieść
należy, że w orzecznictwie dominuje przekonanie o uprawnieniu du w sprawie
o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, która
dotyczy roszczenia ad rem, do stwierdzenia, niezgodność wpisu w księdze
wieczystej wynika z zasiedzenia (przemilczenia) przedmiotowej nieruchomości
przez powoda i z tego względu ma on tytdo żądania wpisania jego osoby jako
właściciela (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 1988 r., III CZP
20/88, OSNC 1989, nr 7-8, poz. 122). Podobnie oceniane jest roszczenie oparte
na podstawie art. 10 u.k.w.h. w razie stwierdzenia w trakcie postępowania
nabycia własności przez Skarb Państwa wskutek nacjonalizacji (por. uchwałę
Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 1994 r., III CZP 54/94, OSNC 1994, nr 11,
poz. 215). Ze względu na nabycie własności ex lege dro przemilczenia
i deklaratywny charakter postanowienia dowego w takiej sprawie,
zaprezentowany pogląd jest uprawniony zwłaszcza w sytuacji, gdy z ustalonego
stanu faktycznego wynika niewątpliwe spełnienie przesłanek nabycia własności
nieruchomości na podstawie art. 34 ust. 1 lit. a dekretu, wymagającego tylko
stwierdzenia, że majątek jest opuszczony i upłynął okres dziesięcioletni liczony od
dnia 31 grudnia 1945 r., a nie jest wymagane posiadanie nieruchomości przez
Skarb Państwa (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 1956 r., I CO 9/56,
OSNCK 1957, nr 1, poz. 1). Dodatkowym, istotnym argumentem jest to,
że nabycie własności przez Skarb Państwa przedmiotowej nieruchomości
nastąpiło wskutek zastosowania przemilczenia, a więc takiej konstrukcji prawnej
8
z kręgu instytucji dawnci w prawie cywilnym, że poniechanie przez
dotychczasowego właściciela, przewidzianego przez ustawodawcę jego
ujawnienia się i zamanifestowania swojego tytułu do nieruchomości w ciągu
dziesięciu lat, spowoduje w razie nieujawnienia się, przejście nieruchomci na
własność Skarbu Państwa z końcem 1955 roku. Tak też się stało w niniejszej
sprawie i wobec prawidłowego zastosowania art. 34 ust. 1 lit. a dekretu,
właścicielem wskutek przemilczenia stał się Skarb Państwa, będący powodem
w sprawie. Nie jest więc to sytuacja zastąpienia postępowania o stwierdzenie
nabycia własności przez zasiedzenie postępowaniem z art. 10 u.k.w.h., w którym
rozstrzygnięcie sprowadzałoby się do samego tylko stwierdzenia zasiedzenia,
jak niezasadnie zarzuca to pozwana, przytaczając wadliwie orzecznictwo
(por. uzasadnienie uchwały du Najwyższego z dnia 20 marca 1969 r., III CZP
11/69, OSNC 1969, nr 12, poz. 210).
Wbrew stanowisku skarżącej nie było potrzeby stosować w sprawie art. 189
k.p.c., o co powód zasadnie nie wnosił, a art. 10 u k.w.h. nie posłużył do
stwierdzenia nabycia własności przez przemilczenie, tylko do uzgodnienia treści
księgi wieczystej z niewątpliwie prawidłowym ustaleniem przez dy w toku
instancji, że powód ma legitymacczynw tym procesie, jako podmiot mający
tyt własności do nieruchomości przez obalenie, dzięki przeprowadzonym
dowodom, domniemania z art. 3 u.k.w.h. o tytule prawnym pozwanych (por. wyrok
Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2006 r., IV CSK 177/05, niepubl.).
Należy podnieść, że w przeciwieństwie do twierdzeń skarżącej Sąd drugiej
instancji nie określił w wyroku relacji między art. 10 u.k.w.h. i art. 189 k.p.c., tak
jak przepisów lex specialis i lex generalis, tylko uznprawidłowo, że powództwo
z art. 10 u.k.w.h. jest sui generis powództwem o ustalenie, a oba powołane
przepisy upodabnia przesłanka interesu prawnego w ustaleniu rzeczywistego
stanu prawnego. Ma rac Sąd podkreślając w uzasadnieniu zaskarżonego
wyroku, że wyrok wydany na podstawie art. 189 k.p.c. nie zrealizowałby interesu
prawnego powoda, związanego z przedmiotem sporu. Wobec ustaleń faktycznych
i prawidłowej ich oceny prawnej, nie byłoby ani poprawne w świetle przepisów
prawa materialnego, ani racjonalne procesowo kierować powoda najpierw na
dro postępowania ustalającego na podstawie art. 189 k.p.c., a następnie
9
wracanie do sprawy o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem
prawnym, w tym samym co obecnie stanie sprawy. Powództwo ustalające nie
tworzy stosunku prawnego ani prawa, tylko je potwierdza, czyli ustala jego
istnienie. Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko Sądu
Najwyższego wyrażone w uchwale z dnia 27 kwietnia 1994 r. (III CZP 54/94,
OSNC 1994, nr 11, poz. 215) oraz w postanowieniu z dnia 28 stycznia 2010 r.
(II CSK 502/09), w których uznano za prawidłowe badanie i ustalenie w sprawie
o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, że Skarb
Państwa stał się właścicielem nieruchomości na podstawie przepisów
przewidujących nabycie własności albo według art. 34 ust. 1 dekretu, albo na
podstawie przepisów nacjonalizacyjnych.
Nie ma racji skarżąca, że w sprawie nastąpiło przerwanie biegu
przemilczenia ze względu na niesporne między stronami przekazanie
nieruchomości D. F. w posiadanie. Skarżąca powołuje się w tej kwestii
niezasadnie na stanowisko orzecznictwa, według którego mienie opuszczone,
którego posiadanie zostało przywrócone osobie uprawnionej, przestaje być
traktowane za opuszczone w rozumieniu dekretu. Stanowisko to jest trafne, ale ma
zastosowanie do takich samych sytuacji, jak w przypadku przerwania biegu terminu
zasiedzenia lub przedawnienia roszczeń, to znaczy przerwanie terminu następuje
ki termin jeszcze nie upłynął. W niniejszej sprawie skutki przemilczenia
nastąpiły z mocy prawa z dniem 31 grudnia 1955 r., a zatem było wadliwe, jak się
potem okazało zwrócenie nieruchomości D. F. w 1962 r., a następnie pozwanym
w 2003 r., gdyż nastąpiło po nabyciu nieruchomości przez Skarb Państwa
wskutek przemilczenia; pominąć już można w tej sytuacji to, że i tak przywrócenie
nieruchomości nie dotyczyło przecież osoby (osób) uprawnionej.
Rozpoznając zarzuty naruszenia prawa materialnego stwierdzić należy,
że nie jest trafne twierdzenie skarżącej, art. 34 ust. 1 dekretu został
niewłaściwie zastosowany w sprawie, ponieważ był uchylony w 1985 r.
Odnośnie do tej kwestii podziel należy stanowisko Sądu Najwyższego zawarte
w uchwale z dnia 25 lutego 1987 r., III CZP 2/87 (OSNC 1988, nr 4 poz. 46),
że prawo własności nabyte przez Skarb Państwa lub inny podmiot na podstawie
art. 34 ust. 1 lit. a dekretu pozostaje w mocy i może być stwierdzona przez d
10
również po uchyleniu tego dekretu, gdyż nabycie to nastąpiło w drodze
przemilczenia, a więc wskutek sposobu szczególnego i wyjątkowego,
nie przewidzianego później w szczegółowych przepisach prawa i postępowania
cywilnego, w tym w sprawach postępowania nieprocesowego.
Mając na uwadze wskazane argumenty, należało na podstawie art. 398
14
k.p.c. skargę kasacyjną oddalić, rozstrzygając o kosztach postępowania
na podstawie art. 98 w związku z art. 391 § 1 i art. 398
21
k.p.c.
jw

Strona korzysta z plików cookies