Strona z 6
Wyrok z dnia 10 lutego 2004 r., IV CK 12/03
Wierzytelność pieniężna, stanowiąca składnik majątku wspólnego po
rozwiązaniu spółki cywilnej, może być dochodzona przez byłego wspólnika
w części odpowiadającej jego udziałowi w tym majątku, bez względu na
stanowisko pozostałych wspólników.
Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący)
Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz
Sędzia SN Bronisław Czech (sprawozdawca)
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Lecha S. przeciwko Tadeuszowi M.
i Lidii M. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 10 lutego
2004 r. kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 20
grudnia 2001 r.
uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu
w Białymstoku do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach procesu za
instancję kasacyjną.
Uzasadnienie
Powód Lech S. i pozwany Tadeusz M. byli wspólnikami spółki cywilnej
„Maszyny Krawieckie Lech S.”. Jednoczenie Tadeusz M. i Lidia M. byli
wspólnikami spółki cywilnej "R.". Wspólnicy pierwszej spółki sprzedali wspólnikom
drugiej spółki maszyny i inne przedmioty. Pierwsza spółka została rozwiązana, ale
nie dokonano podziału majątku wspólnego.
W pozwie powód żądał zasądzenia od pozwanych kwoty 119 158,12 zł
z ustawowymi odsetkami z tytułu należnoci za wymienione sprzedane przedmioty.
Sąd Rejonowy w Olsztynie nakazem zapłaty z dnia 24 czerwca 1999 r.
uwzględnił powództwo w całoci. Na skutek zarzutów pozwanych Sąd Okręgowy
w Olsztynie wyrokiem z dnia 12 lipca 2001 r. uchylił nakaz zapłaty i oddalił
powództwo.
W apelacji powód ograniczył o połowę pierwotnie żądaną kwotę i w tej częci
domagał się zmiany wyroku Sądu Rejonowego przez uwzględnienie powództwa.
Sąd Apelacyjny w Białymstoku, wyrokiem zaskarżonym kasacją, oddalił
apelację powoda, przyjmując, że przedmiotowa wierzytelnoć należy do majątku
wspólnego wspólników byłej spółki „Maszyny Krawieckie Lech S.”. wiadczenie
wspólników spółki "R." za kupione maszyny jest niepodzielne (art. 379 k.c.),
albowiem pozwani są, jako wspólnicy spółki cywilnej, dłużnikami solidarnym. Poza
tym przedmiotowa wierzytelnoć stanowi jedynie częć całoci będącej majątkiem
spółki cywilnej po jej rozwiązaniu i jako taka jest „niesamodzielna”. W tej sytuacji
zdaniem Sądu Apelacyjnego – uprawnienie wierzyciela (powoda) do dochodzenia
wierzytelnoci okrelonej pozwem i ograniczonej w apelacji może być skuteczne
tylko wtedy, gdyby drugi z wierzycieli (pozwany Tadeusz M.) nie zgłosił sprzeciwu,
sprzeciw za mógłby być uznany za nieskuteczny tylko wówczas, gdyby powodowi
przysługiwało uprawnienie z art. 209 k.c. W sprawie ma zastosowanie nie ten
przepis, lecz reguła ogólna wynikająca z art. 199 i 201 k.c. Według Sądu
Apelacyjnego, powód nie ma zatem legitymacji czynnej.
Powód w kasacji zarzucił naruszenie art. 209 i 199 k.c. przez niewłaciwe
zastosowanie oraz naruszenie art. 379 k.c. przez błędną wykładnię i wniósł
o uchylenie zaskarżonego wyroku w całoci oraz wyroku Sądu Okręgowego
w częci oddalającej powództwo o zapłatę kwoty 60 276,76 zł z odsetkami, a także
orzekającej o kosztach procesu i przekazanie w tym zakresie sprawy Sądowi
Okręgowemu do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następujeŚ
Jest w sprawie niesporne, że wierzytelnoć pieniężna, której dotyczy niniejsza
sprawa i której dochodzi powód, należy do majątku wspólnego wspólników spółki
cywilnej „Maszyny Krawieckie Lech S.”, której wspólnikami byli powód i pozwany
Tadeusz M. Stanowiła ona zatem przedmiot wspólnoci łącznej do czasu
rozwiązania spółki (art. 863 i 196 k.c.). Spółka uległa rozwiązaniu i od tej chwili
z mocy art. 875 § 1 k.c. do wspólnego majątku wspólników stosuje się odpowiednio
przepisy o współwłasnoci w częciach ułamkowych, z zachowaniem przepisów art.
875 § 2 i § 3 k.c., które nie odnoszą się do niniejszej sprawy. Podział majątku
wspólnego wspólników rozwiązanej spółki cywilnej dotychczas nie nastąpiłś nie jest
zresztą obligatoryjny.
W tej sytuacji wyłaniają się dwie kwestie istotne dla rozstrzygnięcia sprawyŚ
czy podzielne jest wiadczenie należne byłym wspólnikom spółki „Maszyny
Krawieckie Lech S.”, od wspólników spółki "R.", w której wspólnikami są pozwani
Tadeusz M. i Lidia M., oraz czy powód jest legitymowany czynnie do dochodzenia
połowy wymienionego wiadczenia w sytuacji, w której nie wyraża na to zgody drugi
z jego byłych wspólników, tj. pozwany Tadeusz M.
Rozważając wymienione kwestie trzeba mieć na względzie, że stosowanie
przepisów o współwłasnoci w częciach ułamkowych ma nastąpić „odpowiednio”,
mamy tu bowiem do czynienia nie z jednym przedmiotem współwłasnoci (prawem
rzeczowym), lecz z „majątkiem” (zob. np. art. 863 i 875 k.c.), podobnie, jak przy
dziale spadku i podziale majątku wspólnego po ustaniu wspólnoci majątkowej
małżeńskiej, w skład którego, jak w sprawie niniejszej, mogą wchodzić
wierzytelnoci. (...)
Jest niesporne, że udziały powoda i pozwanego Tadeusza M. we wspólnoci
powstałej po rozwiązaniu ich spółki wynoszą po połowie. Wierzytelnoć wchodząca
do ich majątku wspólnego i będąca przedmiotem niniejszej sprawy ma charakter
pieniężny. wiadczenie pieniężne jest zawsze podzielne (art. 379 § 2 k.c.), a zatem
wiadczenie pozwanych z tytułu wierzytelnoci przysługującej powodowi
i pozwanemu Tadeuszowi M. od pozwanych jako wspólników spółki cywilnej "R."
jest podzielne. Okolicznoć, że pozwani – jako wspólnicy spółki cywilnej –
dłużnikami solidarnymi (art. 864 k.c.), nie ma znaczenia dla podzielnoci ich
wiadczenia, wchodzą tu bowiem w grę przepisy o solidarnoci (art. 366 i nast.
k.c.).
Zagadnienie dotyczące losów prawnych wierzytelnoci stanowiącej składnik
majątku wspólnego małżonków po ustaniu wspólnoci, majątku spadkowego przed
działem spadku i majątku wspólników po rozwiązaniu spółki cywilnej jest
kontrowersyjne, gdyż trafnie wskazuje się w literaturze, iż wynika ono z odmiennych
konstrukcji leżących u podstaw uregulowań dotyczących współwłasnoci
w częciach ułamkowych (art. 195 i nast. k.c.) oraz uregulowań dotyczących
wieloci wierzycieli (art. 366 i nast. k.c.). W stosunkach prawa rzeczowego istnieje
stosunek współuprawnienia między współwłacicielami każdemu z nich
przysługuje udział okrelony ułamkiem, ale całe prawo własnoci przysługuje
wszystkim współwłacicielom razem. W stosunkach obligacyjnych natomiast
elementy współuprawnienia występują jedynie w odniesieniu do wiadczenia
niepodzielnego (art. 381 k.c.)ś jeżeli wiadczenie jest podzielne, wierzytelnoć dzieli
się na tyle niezależnych (samodzielnych) częci, ilu jest współwierzycieli (art. 379 §
1 k.c.).
Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 7 listopada 1967 r., I CZ 97/67
(OSNCP 1968, nr 8-9, poz. 145), odwołując się do regulacji dotyczących
zobowiązań podzielnych, wskazał, że ani przepisy dotyczące spadku, ani
stosowane odpowiednio przepisy o współwłasnoci w częciach ułamkowych, nie
pozbawiają spadkobiercy uprawnienia do dochodzenia od dłużnika udziału
w wierzytelnoci przysługującej spadkobiercy z tytułu dziedziczenia, jeżeli
przypadające od dłużnika wiadczenie jest podzielne. Stanowisko to zachowuje
walor w odniesieniu do majątku wspólnego małżonków ze względu na
podobieństwo sytuacji współspadkobierców oraz małżonków po ustaniu wspólnoci
majątkowejś w obu przypadkach przed dokonaniem działu występuje wspólnoć
masy majątkowej, w skład której wchodzą zarówno prawa rzeczowe, jak
i obligacyjne, i do której znajdują odpowiednie zastosowanie przepisy
o współwłasnoci w częciach ułamkowych (por. art. 42 k.r.o. i art. 1035 k.c.).
Następnie Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 30 maja 1975 r., III CZP 27/75
(OSNCP 1976, nr 4, poz. 71) wyraził pogląd, że od chwili ustania wspólnoci
majątkowej małżeńskiej do chwili dokonania podziału majątku wspólnego każde
z małżonków może dochodzić od dłużnika we własnym imieniu i na swoją rzecz
częci wierzytelnoci stanowiącej składnik tego majątku, odpowiadającej
przysługującemu mu udziałowi w majątku wspólnym, jeżeli należne wiadczenie
jest podzielne w rozumieniu art. 379 k.c. Nie jest natomiast możliwe dochodzenie
częci wierzytelnoci, nawet dotyczącej wiadczenia podzielnego, jeżeli
wierzytelnoć ta nie ma charakteru samodzielnego, lecz jest pochodna od rzeczy
będącej przedmiotem wspólnoci (np. czynsz dzierżawny).
Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 9 wrzenia 1999 r., II CKN 460/98
(OSNC 2000, nr 3, poz. 55) przyjął, że po ustaniu wspólnoci majątkowej
małżeńskiej każdy ze współmałżonków może samodzielnie dochodzić
przypadającej mu częci wierzytelnoci, jeżeli wiadczenie dłużnika ma charakter
podzielny. Jeżeli wiadczenie jest niepodzielne, każdy z małżonków może
dochodzić wierzytelnoci stanowiącej przedmiot wspólnoci tylko wtedy, gdy
realizuje czynnoć zachowawczą w rozumieniu art. 209 k.c.
Stanowisko powyższe, mimo krytycznych głosów częci doktryny, należy
podzielić co do zasady i zastosować również do wierzytelnoci stanowiącej składnik
majątku wspólnego po rozwiązaniu spółki cywilnej. Prowadzi to do stwierdzenia, że
wierzytelnoć pieniężna stanowiąca składnik majątku wspólnego po rozwiązaniu
spółki cywilnej może być dochodzona przez byłego wspólnika w częci
odpowiadającej jego udziałowi w tym majątku, zarówno przy zgodzie, jak
i sprzeciwie pozostałych byłych wspólników.
Wynika z tego, że powód jest legitymowany czynnie do dochodzenia połowy
wierzytelnoci przysługujących wspólnikom rozwiązanej spółki cywilnej „Maszyny
Krawieckie Lech S.”. Skarżący trafnie zauważył, że przyjęcie poglądu
zaaprobowanego przez Sąd Apelacyjny prowadziłoby do sytuacji, w której powód
zostałby pozbawiony, przy sprzeciwie drugiego wspólnika, możliwoci dochodzenia
wprost od dłużników zaspokojenia swej wierzytelnoci. Służyłyby mu wprawdzie
inne rodki prawne (np. zniesienie wspólnoci majątku wspólnego), ale połączone
byłoby to z dodatkowymi kosztami i komplikacjami, nie można natomiast przyjąć, że
zamiarem ustawodawcy było komplikowanie obrotu prawnego, zwłaszcza w sferze
gospodarczej.
Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 393
13
k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 393
19
i art. 391 § 1 k.p.c.).

Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej.
Dowiedz się więcej