20

Sty 2011

Raport Najwyższej Izby Kontroli

Wpływ eksploatacji węgla z pokładu 409 w "Polu Panewnickim" na sytuację ekonomiczną KHW SA KWK "WUJEK" Ruch Śląsk

Data publikacji:

20 stycznia 2011 r.

Data moderacji:

20 stycznia 2011 r.

Strona z 13
Najwyższa Izba Kontroli
Delegatura w Katowicach
Katowice, dnia 20 października 2010 r.
Zarząd
Katowickiego Holdingu Węglowego S.A.
LKA-4114-01-01/2009
I/09/004
WYSTĄPIENIE POKONTROLNE
Na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli
1
,
zwanej dalej „ustawą o NIK”, Najwyższa Izba Kontroli Delegatura w Katowicach
przeprowadziła kontrolę w Katowickim Holdingu Węglowym S.A. (zwanym dalej KHW
S.A.” lub „Holdingiem”) w zakresie wpływu eksploatacji węgla z pokładu 409 w Polu
Panewnickim
na sytuację ekonomiczną Holdingu i KWK „Wujek” (zwanej dalej także
„Kopalnią”) do zakończenia 2009 r.
2
.
W związku z kontrolą, której wyniki przedstawione zostały w protokole kontroli
podpisanym w dniu 11 czerwca 2010 r., Najwyższa Izba Kontroli, na podstawie art. 60
ustawy o NIK, przekazuje Zarządowi niniejsze wystąpienie pokontrolne.
Najwyższa Izba Kontroli negatywnie ocenia działania Spółki w zakresie spraw
objętych kontrolą
Powyższą ocenę uzasadniają następujące oceny i ustalenia:
I. Wydobycie węgla z pokładu 409 w złożu Śląsk Pole Panewnickie” rozpoczęto
w 2003 r. W latach 2003-2004 eksploatowano ścianę 1 (z której wydobyto ok. 80 tys. ton
węgla), w latach 2003-2008 ścianę 3 (wydobyto 673 tys. ton), w latach 2005-2009
ścianę 5 (903 tys. ton), a od 2009 r. ścianę 4, z której wydobyto 178 tys. ton węgla (do
1
Dz. U. z 2007 r. Nr 231, poz. 1701 ze zm.
2
Od 2005 r. KWK „Wujek” jest dwuruchowym zakładem górniczym, składającym się z Ruchu Śląsk”, który
eksploatował, m.in., pokład 409, oraz Ruchu „Wujek”. KWK „Wujek” wchodził w skład KHW S.A.
2
końca kwietnia 2010 r.)
3
. W latach 2003-2009 z pokładu 409 w złożu Śląsk Pole
Panewnickie” wydobyto łącznie 2 157,6 tys. ton węgla kamiennego (razem z węglem
wydobytym w trakcie robót chodnikowych), co stanowiło 8,9 % łącznego wydobycia
KWK „Wujek”
4
i 2,0 % całkowitego wydobycia KHW S.A. w tym okresie.
W okresie eksploatacji pokładu 409 zarówno Holding, jak i Kopalnia uzyskiwały dodatnie
wyniki finansowe brutto – KHW S.A. od 4,8 do 208,1 mln zł w latach 2004-2009, a KWK
„Wujek” - od 14,0 do 67,5 mln zł w latach 2005-2009, przy czym udziprzychodów
Kopalni ze sprzedaży węgla z pokładu 409 w ogólnej sumie jej przychodów w latach
2005-2009 wynosił od 4,6 do 19,2 %.
Ze sporządzonych przez pracowników Kopalni analiz efektów ekonomicznych wydobycia
w dwóch z czterech ścian eksploatowanych w pokładzie 409 wynikało, że wynik ze
sprzedaży węgla ze ściany 3 był ujemny (58,5 mln zł), zaś ze sprzedaży węgla ze ściany
5 - dodatni (44,5 mln zł)
5
.
II. Na wyniki z eksploatacji pokładu 409 w złożu Śląsk Pole Panewnickie” negatywny
wpływ miały istotne nieprawidłowości związane z jego przygotowaniem do eksploatacji
i prowadzonym w nim wydobyciem. Najistotniejszą było opracowanie dokumentacji
geologicznej złoża Śląsk Pole Panewnickie”, w tym pokładu 409, na podstawie
zaledwie pięciu otworów badawczych wierconych z powierzchni, w wyniku czego złoże
i pokład były słabo rozpoznane. W dokumentacji tej ujęto wyłącznie zasoby (bilansowe
i pozabilansowe) rozpoznane w kategoriach C
1
i C
2,
które określają odpowiednio 30 %
i 40 % maksymalny ąd oszacowania średnich parametrów złoża i zasobów
6
. Tak słabe
rozpoznanie zasobów jest wprawdzie wystarczające - w świetle obowiązujących
przepisów - do projektowania i planowania eksploatacji, ale wymaga, zdaniem NIK,
ostrożnej oceny możliwości wykorzystania złoża ze względu na potencjalne ujawnienie,
podczas eksploatacji, zaburzeń tektonicznych i zagrożeń naturalnych, które ograniczają
lub nawet uniemożliwiają efektywne wydobycie. Kolejną nieprawidłowością, w ocenie
NIK, było niepoprzedzenie eksploatacji w pokładzie 409 robotami rozpoznawczymi
(badawczymi), które umożliwiłyby lokalizację występujących w nim zaburzeń
geologicznych (np. uskoku VIa) oraz zaprojektowanie rozcinki tego pokładu w sposób
3
Eksploatację ścian 1, 3 i 5 zakończono, a ścianę 4 eksploatowano także po zakończeniu 2009 r.
4
Z uwzględnieniem wydobycia KWK „Wujek” i KWK Śląsk” w latach 2003-2004, tj. przed połączeniem tych
kopalń.
5
Węgiel wydobyty ze ścian 3 i 5 stanowił odpowiednio: 31,2 i 41,9 % łącznego wydobycia z pokładu 409 do
zakończenia 2009 r.
6
W pokładzie 409 udokumentowano 17 251 tys. ton zasobów bilansowych i 151 tys. ton zasobów
pozabilansowych.
3
zapewniający optymalne wykorzystanie zasobów. Kopalnia jako roboty rozpoznawcze
potraktowała rozcinkę pokładu 409 wyrobiskami przygotowawczymi, które
zaprojektowano jako wyrobiska ostateczne dla ścian wydobywczych, co uniemożliwiło,
po stwierdzeniu zaburzeń tektonicznych tego pokładu, zmianę przyjętej koncepcji
rozcinki ścian. Efektem tego ograniczenia była konieczność realizacji zaplanowanej
w Projekcie Zagospodarowania Złoża (zwanym dalej „PZZ”) koncepcji eksploatacji
pokładu 409 systemem ścian podłużnych (skrzydłowo od pola), a zasobów tego pokładu
położonych między uskokami VIa i IV - systemem ścian poprzecznych z zawałem stropu
na całą grubość pokładu. Skutkami takiego sposobu przygotowania i prowadzenia
eksploatacji były niżej wymienione niewykorzystane możliwości, dodatkowe nakłady, a
także poniesione przez Kopalnię straty pozaeksploatacyjne w zasobach pokładu 409
w złożu „Śląsk – Pole Panewnickie”:
1. W wyniku zaburzeń tektonicznych stwierdzonych w toku rozcinki ściany 1 skrócono jej
długość (z projektowanych 250 m do 40-90 m) i wybieg (z ok. 1 100 m do 346 m), co
spowodowało, iż wydobyto z niej ok. 80 tys. ton węgla, trzykrotnie mniej, niż planowano.
Ponadto, w wyniku tych zaburzeń zrezygnowano z eksploatacji zasobów położonych
pomiędzy ścianami 1 i 3, przesuwając parcelę ściany 3 o 250 m na południe.
2. Prowadząc rozcinkę ściany 3, stwierdzono zaburzenia tektoniczne w postaci wiązki
uskoków i zmieniono kierunek eksploatacji tej ściany na kierunek do granic obszaru
górniczego (wbrew pierwotnej koncepcji, w której założono eksploatację w kierunku
przeciwnym). W rezultacie Kopalnia poniosła nieplanowane nakłady na dodatkowe
wyrobiska chodnikowe o długości 687 m (chodnik badawczy 3a wtórny i przecinki
technologiczne). Zaburzenia tektoniczne w ścianie 3 skutkowały skróceniem jej wybiegu
o 350 m i stratami pozaeksploatacyjnymi w zasobach przemysłowych (w wyniku tego
skrócenia) w łącznej wysokości 352,5 tys. ton, co stanowiło aż 58 % zasobów
przemysłowych planowanych do wydobycia w ścianie 3. Eksploatując tę ścianę,
pozostawiano także wbrew deklaracjom z wniosku o koncesję - przypinki węgla
w stropie i spągu (o grubości od 0,3 do 0,5 m), co spowodowało straty eksploatacyjne
w wysokości 4 948 ton, tj. 0,8 % zasobów przemysłowych objętych eksploatacją
w ścianie 3.
3. Rozcinkę ściany 5, na odcinku 345 m, wykonano chodnikiem badawczym 3a wtórnym
(zamiast chodnikiem badawczym 3a, jak pierwotnie zakładano), co skróciło długość tej
ściany o 10 m (z projektowanych 250 do 240 m) i skutkowało stratami
4
pozaeksploatacyjnymi w wysokości 30 196 ton
7
. Kolejne straty pozaeksploatacyjne
w wysokości 6 596 ton powstały w wyniku skrócenia długości ściany 5 o 10 m (o 5 sekcji
obudowy) na wybiegu o długości 420 m i wykonania chodnika badawczego 3b
8
. Również
ścianę 5 eksploatowano – wbrew deklaracjom z wniosku o koncesję, że wydobycie będzie
prowadzone całą grubością pokładu - pozostawiając przypinki w spągu i stropie
o grubości od 0,2 do 0,4 m, co spowodowało straty eksploatacyjne w ilości 1 605 ton
(0,3 % zasobów objętych eksploatacją w tej ścianie). Łączna wysokość strat
eksploatacyjnych i pozaeksploatacyjnych związanych z wydobyciem w ścianie 5 wyniosła
79 666 ton zasobów przemysłowych, co stanowiło 12,7 % zasobów objętych eksploatacją
w tej ścianie. Ponadto, Kopalnia poniosła nieplanowane nakłady na wykonanie
dodatkowych (podwójnych) wyrobisk przyścianowych.
4. Eksploatację pokładu 409, w okresie objętym kontrolą, prowadzono głównie w części
zachodniej, mimo że obowiązujący PZZ zakładał równomierne (naprzemienne)
wydobycie w obu częściach tego pokładu, w tym w części wschodniej, której eksploatację
rozpoczęto dopiero we wrześniu 2009 r., tj. półtora roku przed upływem ważności
koncesji. Wschodnią część pokładu 409 planowano eksploatować systemem podłużnym
(w kierunku od granic obszaru górniczego), ale w planie ruchu na lata 2007-2009
zmieniono ten system na poprzeczny, a następnie rozpoczęto eksploatację ściany 4 tym
systemem. Zmiany tej nie poprzedzono żadnymi robotami rozpoznawczymi
(badawczymi), które uzasadniałyby jej konieczność. Zdaniem NIK, dokonana zmiana
systemu wydobycia utrudni racjonalne i kompleksowe wykorzystanie pozostałych
zasobów węgla we wschodniej części pokładu 409. Ponadto, eksploatację tej części
pokładu rozpoczęto bez uprzedniego zbadania jej tektoniki, w tym ustalenia faktycznego
przebiegu uskoku VIa. Chodnik badawczy, wentylacyjny i odstawczy wykonano bowiem
jedynie na długości wystarczającej do obsługi ściany 4, a niewystarczającej do obsługi
pozostałych projektowanych ścian i rozpoznania uskoku VIa. Niewykonanie tych
chodników do granic obszaru górniczego uniemożliwia zbadanie tektoniki wschodniej
części pokładu 409, a tym samym utrudnia ocenę, czy eksploatacja tej części tego pokładu
jest ekonomicznie uzasadniona. W przypadku wystąpienia zaburzeń tektonicznych tak
rozpoczęta eksploatacja uniemożliwi, zdaniem NIK, zmianę sytemu wydobycia na system
7
W tym w tzw. płocie węglowym między chodnikami badawczymi 3 i 3a.
8
Powstałe w wyniku wpływów eksploatacji ściany 5 zniekształcenia chodnika badawczego 3a wtórnego
uniemożliwiły wykorzystanie tego chodnika. W związku z tym wykonano dodatkowy chodnik badawczy 3b,
skracając długość ściany 5 o 10 m. Chodnik badawczy 3b stanowił obejście chodnika badawczego 3a
wtórnego na odcinku o zmniejszonym przekroju użytecznym.
5
podłużny, co może negatywnie wpłynąć na ekonomiczną opłacalność eksploatacji tej
części tego pokładu. W ocenie NIK przyczyną zmiany systemu eksploatacji mógł być
zamiar jak najszybszego rozpoczęcia, możliwie niewielkim nakładem pracy i środków,
wydobycia z tej części pokładu 409 w związku ze zbliżającym się upływem ważności
koncesji.
5. Wykonując rozcinkę ściany 4, wydrążono 110 m przecinki badawczej 4 i natrafiono na
uskok VIa, który znajdował się o ok. 140 m na zachód w stosunku do jego lokalizacji,
określonej w dokumentacji geologicznej. W związku z tym Kopalnia zrezygnowała
z dalszego drążenia przecinki badawczej 4 i wykonała przecinkę północną o długości
240 m, co zmniejszyło projektowany wybieg ściany 4 o 225 m, a tym samym ograniczyło
ilość zasobów tej ściany możliwych do wydobycia.
6. Dodatkiem nr 4 do PZZ z 2007 r. (przyjętym bez zastrzeżeń przez Ministra Środowiska)
Kopalnia przeklasyfikowała do zasobów nieprzemysłowych 5 128 tys. ton zasobów
przemysłowych, które znajdowały się między uskokiem VIa (o zrzucie 50 m) i uskokiem
IV (o zrzucie 60 m). W ocenie NIK przeklasyfikowanie to w świetle dokumentacji
opracowanej przez KHW S.A. w trakcie starania się o koncesję było niezasadne, gdyż
nie poprzedziły go żadne roboty górnicze (badawcze), których wyniki uzasadniałyby to
przeklasyfikowanie. Faktyczną przyczyną przeklasyfikowania tych zasobów mógł być
zamiar odstąpienia od ich eksploatacji w związku z trudnym dostępem do nich.
Słabe rozpoznanie pokładu 409 w złożu Śląsk Pole Panewnickie”, w tym
nieuwzględnienie możliwości wystąpienia zaburzeń tektonicznych, wpłynęło na
wydłużenie czasu jego eksploatacji i skutkowało niewyeksploatowaniem dużej części
zasobów w okresie obowiązywania koncesji. Na niespełna rok przed upływem terminu
ważności koncesji (upływającego w styczniu 2011 r.) Kopalnia wydobyła ok. 44 %
zasobów nią objętych. Po rozpoczęciu robót górniczych okazało się, że pokład 409
charakteryzuje się złożonymi i trudnymi warunkami geologiczno-górniczymi, w tym
kumulacją zagrożeń naturalnych, które ograniczają eksploatację (jak np.: IV kategoria
zagrożenia metanowego, III stopień zagrożenia tąpaniami, zagrożenie pożarowe
i klimatyczne – temperatura skał wynosząca ok. 42 st. C)
9
.
Wykonany wskaźnik wykorzystania zasobów przemysłowych w pokładzie 409 w złożu
Śląsk Pole Panewnickie” (w części objętej koncesją), liczony narastająco od początku
9
Do zakończenia kontroli Spółka nie uzyskała nowej koncesji na kontynuację wydobycia w pokładzie 409.
6
okresu ważności koncesji, na koniec 2008 r. wynosił 0,69
10
, podczas gdy w Dodatku nr 4
do PZZ z 2007 r. założono 0,57, a we wcześniej obowiązującym PZZ 0,75.
W obowiązującym Dodatku nr 4 do PZZ wskaźnik wykorzystania zasobów
przemysłowych całego pokładu 409, w tym także jego części nieobjętej koncesją,
w okresie od początku jego eksploatacji (w tym po okresie objętym koncesją, tj. po
2011 r.) zaplanowano na poziomie 0,46. W ocenie NIK poziom ten jest stosunkowo niski,
w szczególności mając na uwadze, że wydobycie w złożu Śląsk Pole Panewnickie” nie
było ograniczone wcześniejszymi działaniami eksploatacyjnymi w tym obszarze.
W związku z tym - pomimo zatwierdzenia takiego poziomu wykorzystania zasobów
pokładu 409 przez Ministra Środowiska wątpliwości budzi celowość rozpoczynania ich
eksploatacji. Jak bowiem wykazano wyżej, wydobycie w części pokładu objętej koncesją
prowadzone było i będzie w trudnych warunkach, skutkujących znacznymi stratami
pozaeksploatacyjnymi, a tektonika pozostałej części tego pokładu, której eksploatacja
planowana jest w okresie źniejszym (po okresie ważności koncesji), pozostaje
nierozpoznana.
III. NIK zwraca uwagę, że eksploatację złoża węgla kamiennego Śląsk Pole Panewnickie”
w pokładzie 409 prowadzono na podstawie koncesji, której uzgodnienie, a tym samym
ważność, kwestionował Prezydent Miasta Katowice. Stosownie do art. 16 ust. 5 ustawy
z dnia 4 lutego 1994 r. Prawo górnicze i geologiczne (zwanej dalej „p.g.g.”)
11
udzielenie
koncesji na wydobywanie kopalin ze złóż wymaga uzgodnienia z właściwym
prezydentem miasta, a uzgodnienie to następuje na podstawie miejscowego planu
zagospodarowania przestrzennego. Prezydent Miasta Katowice, postanowieniem
z listopada 1999 r., nie uzgodnił udzielenia koncesji na eksploatację złoża węgla
kamiennego Śląsk Pole Panewnickie”. W uzasadnieniu postanowienia stwierdził, iż
utworzenie nowego obszaru górniczego i udzielenie koncesji na wydobywanie węgla
w tym złożu jest niezgodne z ustaleniami miejscowego planu zagospodarowania
przestrzennego. Postanowienie to uchyliło (w dniu 5 stycznia 2000 r.) Samorządowe
Kolegium Odwoławcze (SKO) w Katowicach, które orzekło również co do istoty sprawy,
uzgadniając pozytywnie udzielenie KHW S.A. koncesji. W tym stanie prawnym Minister
Środowiska, w dniu 20 stycznia 2000 r., udzielił Holdingowi koncesji na wydobywanie
węgla ze złoża Śląsk Pole Panewnickie” w pokładzie 409. Tymczasem SKO
10
Wykonany wskaźnik wykorzystania zasobów przemysłowych w pokładzie 409, liczony narastająco od
2006 r., wynosił na koniec 2009 r. 0,76.
11
Dz. U. z 2005 r. Nr 228, poz. 1947 ze zm.
7
w Katowicach, postanowieniem z dnia 21 lutego 2000 r., stwierdziło nieważność swojego
wcześniejszego postanowienia z dnia 5 stycznia 2000 r., które stało się podstawą do
udzielenia koncesji przez Ministra Środowiska. W kolejnych latach, wskutek skarg
i odwołań KHW S.A., zarówno SKO w Katowicach, jak i sądy administracyjne
wielokrotnie rozstrzygały w sporze o ważność uzgodnienia koncesji przez Prezydenta
Miasta Katowice. W żadnym z tych rozstrzygnięć nie stwierdzono, iż Prezydent Miasta
Katowice uzgodnił udzielenie koncesji na wydobywanie węgla w złożu Śląsk Pole
Panewnickie”, a w ostatnim (do zakończenia kontroli NIK) w tej sprawie wyroku
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach (z września 2008 r.) stwierdzono
nieważność ww. postanowienia SKO w Katowicach z dnia 5 stycznia 2000 r.
o uzgodnieniu koncesji
12
.
IV. NIK negatywnie ocenia, z punktu widzenia legalności i rzetelności, zlecanie przez
Holding i Kopalnię prac związanych, m. in., z eksploatacją pokładu 409 w złożu Śląsk
Pole Panewnickie” Przedsiębiorstwu Produkcyjno-Handlowo-Usługowemu „Phoenix
Business” Sp. z o.o. z siedzibą w Rudzie Śląskiej, zwanemu dalej spółką Phoenix”
13
.
Spółka ta w latach 2008-2009, w okresach od lipca do grudnia, w dni wolne od pracy
w Kopalni, zatrudniając jej pracowników, wykonywała na rzecz KHW S.A. i KWK
„Wujek” roboty i usługi związane bezpośrednio z wydobyciem, m.in., w pokładzie 409,
a także, w związku z tym wydobyciem, roboty pomocnicze oraz obsługę maszyn
i urządzeń. Wydatki Holdingu z tytułu umów zawartych ze spółką Phoenix” w 2008 r.
wyniosły 8,2 mln zł, a w 2009 r. 14,1 mln zł netto. Spółka ta w 2008 r. wydobyła 57,4
tys. ton węgla, a w 2009 r. 44,8 tys. ton, co stanowiło odpowiednio: 9,0 % i 7,9 %
całkowitego, rocznego wydobycia z pokładu 409 w tych okresach. Powyższą, negatywną
ocenę uzasadniają, m.in., następujące ustalenia kontroli
14
:
12
Stojąc na stanowisku, że koncesja na wydobywanie węgla ze złoża Śląsk Pole Panewnickie” jest nieważna
(nieuzgodniona), Prezydent Miasta Katowice negatywnie opiniował wszystkie plany ruchów zakładu
górniczego (i dodatki do nich) w zakresie eksploatacji węgla kamiennego w ww. złożu. Do ich zatwierdzenia
przez właściwego dyrektora okręgowego urzędu górniczego nie była jednak niezbędna pozytywna opinia
Prezydenta Miasta Katowice. Z kolei Minister Środowiska wielokrotnie, na wniosek Holdingu, potwierdz
ważność wydanej koncesji
13
49 % udziałów spółki Phoenix należało do KHW S.A., a pozostałe 51 % - do wspólników indywidualnych
(głównie pracowników tej spółki).
14
Oszacowanie korzyści ekonomicznych KHW S.A. i Kopalni ze zlecania ww. usług spółce „Phoenix” nie było
możliwe ze względu na żny, często niewymierny, charakter zlecanych jej prac. Z wykonanych przez
Kopalnię analiz uzasadniających opłacalność zatrudnienia tej spółki wynikało, że jej działalność w 2008 r.
przyniosła Kopalni zysk w wysokości 2,6 mln , a w 2009 r. 0,4 mln zł, przy czym w tej drugiej kwocie
uwzględniono przychody ze sprzedaży węgla wydobytego przez Kopalnię w piątki, w trakcie trzeciej zmiany.
Bez uwzględnienia tych przychodów, a także wydatków Kopalni na prace niewydobywcze, wykonane przez
spółkę „Phoenix” w ramach umowy nr 1261/09 z dnia 27 października 2009 r., strata KWK „Wujek” z tytułu
8
1. KWH S.A. zlecił spółce „Phoenix” ww. roboty i usługi górnicze w postępowaniach
prowadzonych wg własnych procedur, dotyczących zamówień nieobjętych obowiązkiem
stosowania ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych, zwanej dalej
„ustawą PZP”
15
(w 2008 r. w trybie przeglądu ofert, a w 2009 r. w trybie przetargu).
W 2008 r. przedstawiciele Kopalni zawarli 140 umów ze spółką „Phoenix”, a w każdej
z nich zastrzeżono, że jej wartość nie może przekroczyć kwoty 58,0 tys. zł netto łącznie
8 120 tys. netto
16
. Z kolei w 2009 r. osoby reprezentujące KWK „Wujek” (w tym
Dyrektor Kopalni, jego Z-ca ds. Ekonomiczno-Handlowych i Główny Księgowy)
zawarły, za zgodą Zarządu KHW S.A., 11 umów o maksymalnej wartości od 400,3 do
412,0 tys. EURO netto każda (o łącznej wartości nieprzekraczającej 4 483,4 tys. EURO,
tj. 17 382 579 ). Kontroli poddano prawidłowość zawarcia 31 umów podpisanych
i zrealizowanych w 2008 r. o łącznej wartości nieprzekraczającej 1 798,0 tys. (tj.
463 748,7 EURO) oraz 9 umów podpisanych i zrealizowanych w 2009 r. o łącznej
wartości nieprzekraczającej 3 665,1 tys. EURO (14 209 998 zł). W wyniku kontroli
stwierdzono, że w krótkich odstępach czasu
17
KHW S.A. udzielił zamówień na roboty
i usługi górnicze ściśle i funkcjonalnie ze sobą związane oraz komplementarne wobec
siebie, służące eksploatacji w dni wolne od pracy złoża Śląsk Pole Panewnickie”,
w szczególności pokładu 409.
Zdaniem NIK, powyższe okoliczności mogą wskazywać, iż ww. prace zlecono spółce
„Phoenix” z pominięciem przepisów ustawy PZP, do której stosowania zobowiązywały
Holding, w związku z prowadzoną działalnością sektorową, przepisy art. 3 ust. 1 pkt 4
i art. 132 ust. 1 pkt 1 tej ustawy. Zgodnie z tymi przepisami KHW S.A. był zobowiązany
do stosowania ustawy PZP, jeżeli stosownie do art. 133 ust. 1 tej ustawy wartość
udzielonego zamówienia była równa lub przekraczała kwotę 412 tys. EURO. Przepisów
ustawy PZP nie zastosowano w wyniku podziału prac zleconych spółce „Phoenix” na
zamówienia (części) o wartości nieprzekraczającej 412 tys. EURO. Stosownie zaś do art.
umów ze spółką Phoenix” w 2009 r. wyniosłaby, zdaniem NIK, 4,1 mln zł. NIK zauważa jednak także, iż
współpraca ze spółką „Phoenix” dawała Kopalni również trudne do oszacowania korzyści związane
z wydobyciem w dni robocze.
15
Dz. U. z 2007 r. Nr 223, poz. 1655 ze zm.
16
Zgodnie z obowiązującym w KHW S.A. „Regulaminem udzielania zamówień nieobjętych obowiązkiem
stosowania ustawy PZP” Dyrektor Kopalni mógł zawierać umowy o wartości netto nieprzekraczającej kwoty
15 tys. EURO (58 156,5 zł) netto. Podpisywanie umów powyżej tej wartości należało do kompetencji Zarządu
Holdingu lub jego pełnomocników w ramach udzielonych pełnomocnictw.
17
Przykładowo, w 2009 r. siedem umów zawarto w tym samym dniu, jedną niecałe dwa miesiące źniej, a
jedną ponad 3 miesiące później.
9
32 ust. 2 tej ustawy, zakazany jest taki podział zamówienia, którego celem jest uniknięcie
stosowania przepisów ustawy PZP.
W 2008 r. do składania ofert każdorazowo zapraszano tych samych pięciu wykonawców,
a ofertę składała tylko spółka Phoenix”. Zdaniem NIK, zapraszanie do składania ofert
wykonawców, którzy nie złożyli oferty w żadnym ze 140 postępowań i pominięcie innych
potencjalnych wykonawców było działaniem niecelowym i nierzetelnym oraz
pozbawiającym te postępowania cech konkurencyjności. Ponadto, prowadząc przetargi
i wyłaniając wykonawców, Kopalnia nie przestrzegała własnych procedur. W 14 z 31
skontrolowanych postępowań, przeprowadzonych w 2008 r. w trybie przeglądu ofert,
wybrano wykonawcę, pomimo, że do Kopalni wpłynęła tylko jedna oferta (spółki
„Phoenix”), podczas gdy zgodnie z postanowieniami art. 16 obowiązującego wówczas
w KHW S.A. „Regulaminu udzielania zamówień nie objętych obowiązkiem stosowania
ustawy PZP” postępowanie było ważne, jeżeli wpłynęły co najmniej dwie oferty
niepodlegające odrzuceniu
18
. W przypadku otrzymania tylko jednej oferty należało
ponowić zaproszenia do składania ofert lub uzyskać decyzję Zarządu Holdingu
o udzieleniu zamówienia na odmiennych zasadach, w związku z ograniczoną liczbą
potencjalnych wykonawców. Tymczasem Kopalnia zawierała umowy z jedynym
wykonawcą, który składał oferty. Taki sposób zlecania tych robót i usług może
świadczyć, zdaniem NIK, o wcześniej przyjętym zamiarze udzielenia tego zamówienia
spółce „Phoenix”.
W latach 2008–2009 nierzetelnie sporządzano także wnioski o udzielenie zamówień na
prace związane z eksploatacją pokładu 409, w wyniku których zawierano umowy ze
spółką „Phoenix”. Wnioski te nie zawierały ani wyliczenia wartości zamówienia,
kalkulacji kosztów i sposobu finansowania (wartość wynagrodzenia określano poprzez
ustalenie jego maksymalnej kwoty: w 2008 r. – 58 tys. zł, a w 2009 r. – od 400,3 do 412,0
tys. EURO), ani harmonogramu robót i analizy zatrudnienia, co było wymagane
obowiązującymi w Kopalni regulacjami wewnętrznymi
19
.
18
Regulamin ten zmieniono z mocą obowiązującą od 28 października 2008 r., postanawiając, m.in., iż za ważny
uważa się przegląd ofert, w którym wpłynęła co najmniej jedna oferta nie podlegająca odrzuceniu. Pozostałe
17 skontrolowanych umów zawarto już po nowelizacji postanowień art. 16 tego regulaminu.
19
„Wytyczne w sprawie zasad postępowania kierowników działów i oddziałów Kopalni przy obiegu
dokumentów związanych z udzielaniem zamówień na dostawy, usługi, roboty górnicze i roboty budowlane
nieobjętych obowiązkiem stosowania ustawy Prawo zamówień publicznych”, stanowiące zącznik nr 1 do
zarządzenia nr 21/2008 Dyrektora Kopalni z dnia 29 maja 2008 r. w sprawie zasad udzielania zamówień na
dostawy, usługi, roboty górnicze i roboty budowlane nieobjęte obowiązkiem stosowania ustawy Prawo
zamówień publicznych.
10
Odpowiedzialność za ww. nieprawidłowości, dotyczące zlecania spółce „Phoenix” robót
i usług, ponoszą: kierownictwo Kopalni, które zawierało umowy z tą spółką, oraz
Zakładowa Komisja Przetargowa, która przeprowadzała przeglądy ofert poprzedzające
zawarcie tych umów, a także Zarząd KHW S.A., który w 2009 r. wyrażzgodę na ich
zawarcie.
2. KWK „Wujek” realizowała zadania związane z wydobyciem węgla w dni wolne od pracy,
z wykorzystaniem jej pracowników przez spółkę „Phoenix”
20
, w sytuacji, gdy osoby
odpowiedzialne za organizację pracy powinny mieć wiedzę, że pracownicy ci nie będą
mogli skorzystać z odpoczynku przewidzianego w przepisach art. 133 kodeksu pracy
i Międzynarodowej Konwencji o odpoczynku tygodniowym w zakładach
przemysłowych
21
oraz w przepisach określających organizację pracy w Kopalni, to jest
m.in. w postanowieniach § 17, 19, 22 i 23 Regulaminu pracy KHW S.A.
Jakkolwiek obowiązujące przepisy nie zobowiązują do sumowania czasu pracy u żnych
pracodawców to, zdaniem NIK, KWK „Wujek”, mając wiedzę o faktycznym czasie pracy
swoich pracowników, zatrudnionych w Kopalni do wykonywania zadań związanych
z wydobyciem węgla, umożliwiała im pracę dla spółki „Phoenix”, czego następstwem
było obejście przepisów art. 151 kodeksu pracy i innych przepisów prawa pracy.
W efekcie, w warunkach zagrożeń naturalnych, występujących na dole Kopalni, prace
wykonywały osoby, które nie korzystały z prawa do wypoczynku przewidzianego
w przepisach prawa pracy
22
.
W okresie od lipca do grudnia 2009 r. spółka „Phoenix”, w dni wolne od pracy,
zatrudniała łącznie 769 pracowników Kopalni, z czego 43 (tj. 5,6 %) przepracowało
w tym okresie dla tej spółki co najmniej 10 roboczodniówek, a 46 pracowało w sposób
ciągły (dzień po dniu)
23
ponad 19 dni (niektórzy z tych pracowników nawet kilkakrotnie),
z obejściem przepisów § 17, 19, 22 i 23 Regulaminu pracy KHW S.A. w zakresie
zachowania przeciętnego 40-godzinnego i 5-dniowego tygodnia pracy oraz odpoczynku
tygodniowego. Dwóch spośród nich w sposób ciągły pracowało 69 i 52 dni, a kolejnych
czterech odpowiednio - 41, 42, 45 i 46 dni. W 7 przypadkach po zakończeniu pracy
20
Zatrudnionych przez spółkę „Phoenix” na tych samych stanowiskach, co w Kopalni.
21
O odpoczynku tygodniowym w zakładach przemysłowych, ratyfikowaną przez Polskę (Dz. U. z 1925 r. Nr 54,
poz. 384.)
22
Głównym warunkiem zlecenia przez Kopalnię robót i usług górniczych było – zgodnie z dokumentacją
przetargową wszystkich postępowań poprzedzających zlecenie tych prac spółce „Phoenix” – „pozyskanie
i zatrudnienie załogi KWK ‘Wujek’ tak, aby w trakcie świadczenia usługi pracownicy ci zatrudniani byli na
tych samych stanowiskach, na których są zatrudniani w KWK ‘Wujek’.
23
Licząc łącznie zatrudnienie w Kopalni i w spółce „Phoenix”.
11
u jednego pracodawcy, pracownicy ci (zatrudnieni jako górnicy dołowi) rozpoczynali
pracę u drugiego (bez przerwy lub w czasie tej samej doby, po kilkugodzinnej przerwie),
co stanowiło obejście przepisów art. 132 kodeksu pracy, zgodnie z którymi pracownikowi
przysługuje w każdej dobie prawo do co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku.
Ponadto, w co najmniej 103 przypadkach miało miejsce obejście przepisów określających
zakres odpoczynku dobowego, w tym jeden z pracowników naruszył te przepisy 17 razy,
a kolejnych sześciu - od 8 do 10 razy.
Brak niezbędnego wypoczynku i spowodowane tym zmęczenie może skutkować
niebezpieczeństwem zarówno dla pracowników, którzy nie korzystają z należnego im
wypoczynku, jak i innych osób, współpracujących z nimi w zespołach realizujących prace
w warunkach zagrożeń występujących w zakładzie górniczym.
3. Holding w sposób nierzetelny planował, monitorował, nadzorował i rozliczał realizację
zawartych ze spółką Phoenix” umów na prace związane z eksploatacją pokładu 409, co
potwierdzają, m.in., następujące nieprawidłowości:
częściowe niezrealizowanie przez spółkę „Phoenix” umowy nr 1583/08 z 3 października
2008 r.; umowa dotyczyła skrócenia ściany 5 o sześć sekcji obudowy zmechanizowanej
i ich transportu w rejon ponownego wydłużenia tej ściany (w zleceniu z 2 października
2008 r. sprecyzowano, że prace te mają być wykonane od 4 do 5 października 2008 r.);
wykonawca faktycznie zdemontował jednak tylko pięć sekcji obudowy w dniu 4
października 2008 r., a ich przeniesienie od 6 do 10 października 2008 r. wykonali
pracownicy Kopalni; wartość niewykonanych przez spółkę Phoenix” i niezasadnie
zapłaconych przez Kopalnię prac wyniosła, zdaniem NIK, 26 812,22 zł brutto
24
;
Kopalnia zapłaciła spółce „Phoenix” 121 848,58 zł netto (148 655,27 zł z VAT) w wyniku
porozumienia o pokryciu niektórych kosztów poniesionych przez tę spółkę w związku
z realizacją umów w 2008 r.; w ocenie NIK, taki sposób rozliczenia był niezgodny
z postanowieniami tych umów, które przewidywały rozliczenie wg rzeczywistych
kosztów wynagrodzeń wyliczonych przez COIG
25
; odpowiedzialność za tę
24
Kopalnia zapłaciła 68 665,44 brutto z tytułu faktury, w której wyszczególniono zapłatę za 105
roboczodniówek, w tym 64 roboczodniówki w dniu 4 października 2008 r. i 41 roboczodniówek w dniu
5.10.2008 r., tj. w dniu, w którym spółka Phoenix” nie prowadziła, wg zapisów dokumentacji, prac
określonych w umowie i zleceniu.
25
NIK zwraca uwagę, że zgodnie z postanowieniami dokumentacji przetargowej wszystkie elementy
wynagrodzenia pracowników spółki Phoenix” powinny były być uwzględnione w tym wynagrodzeniu
i narzucie do niego. W związku z tym NIK nie podziela stanowiska Dyrektora Kopalni, iż pokrywając część
kosztów poniesionych przez spółkę „Phoenix” przy realizacji zlecenia, a nieuwzględnionych
w wynagrodzeniu wyliczonym przez COIG, starano się zadośćuczynić postanowieniu dokumentacji
przetargowej, by pracownicy tej spółki byli wynagradzani nie gorzej, niż za pracę w Kopalni.
12
nieprawidłowość ponoszą przede wszystkim: Dyrektor KWK „Wujek” i jego Z-ca ds.
Ekonomiczno-Handlowych, którzy zawarli porozumienie ze spółką „Phoenix” o takich
zasadach rozliczenia, oraz pracownicy Kopalni, którzy potwierdzili prawidłowość
przedłożonego przez tę spółkę rozliczenia;
znaczące rozbieżności między zgłaszanym przez Kopalnię zakresem rzeczowym
(osobowym) zlecenia a nakładami spółki „Phoenix” na jego realizację
26
;
zlecenia i protokoły odbioru robót górniczych wykonywanych przez spółkę „Phoenix”
w 2009 r. sporządzano nierzetelnie, w sposób uniemożliwiający ustalenie zakresu
zlecanych i wykonanych prac; w prawie wszystkich skontrolowanych zleceniach
dotyczących prac górniczych, w których zgodnie z postanowieniami umów miało znaleźć
się szczegółowe określenie zakresu robót, powtarzano jedynie ogólne zapisy umów, nie
wskazując ani zakresu zleconego zadania, ani miejsca jego wykonania; tak ogólne zapisy
znajdowały się również w protokołach przekazania robót górniczych i ich odbioru;
odpowiedzialność za tę nieprawidłowość ponoszą, m.in., kierownicy działów Kopalni,
którzy te zlecenia sporządzali, Kierownik Ruchu Zakładu Górniczego, który je
akceptował, a także osoby, które wykonane prace odbierały;
przekroczenie przez Kopalnię łącznie o 14,7 tys. zł maksymalnych limitów kosztów
określonych w 13 umowach zawartych i zrealizowanych w 2008 r. (co stanowiło 0,2 %
łącznej maksymalnej wartości wszystkich umów zawartych w 2008 r.).
Przedstawiając powyższe oceny i uwagi, Najwyższa Izba Kontroli wnosi o:
1. Eksploatację pokładu 409 w sposób zapewniający optymalne wykorzystanie jego
zasobów, w tym zapobieganie stratom pozaeksploatacyjnym.
2. Podjęcie działań zmierzających do zapewnienia prawidłowego zlecania prac związanych
z eksploatacją prowadzoną przez podmioty zewnętrzne.
3. Podjęcie działań organizacyjnych zapewniających zaprzestanie praktyk obchodzenia
przepisów prawa pracy o dopuszczalnym czasie pracy pracowników kopalni.
4. Zapewnienie rzetelnego planowania, monitorowania, nadzoru i rozliczenia prac
związanych z eksploatacją węgla kamiennego.
26
Przykładowo, w zleceniu z 29 grudnia 2008 r. do umowy nr 1575/08 Kopalnia wnioskowała o zapewnienie 20
osób na 31 grudnia 2008 r. do obsługi, konserwacji, remontu i kontroli urządzeń szybowych oraz
odwadniania, a wg dokumentacji spółka Phoenix” wysłała do tych prac i rozliczyła tylko 1 osobę. Z kolei
w zleceniu z 5 listopada 2008 r. do umowy nr 1455/08 Kopalnia wnioskowała o zapewnienie 30 osób do
utrzymania ruchu, konserwacji urządzeń i odwadniania w dniach 8-11 listopada 2008 r., podczas gdy spółka
„Phoenix” wysłała do tych prac aż 57 osób.
13
5. Podjęcie działań mających na celu ocenę możliwości odzyskania kwot zapłaconych
spółce „Phoenix” nienależnie lub niezgodnie z postanowieniami umów .
Najwyższa Izba Kontroli Delegatura w Katowicach, na podstawie art. 62 ust. 1 ustawy
o NIK, oczekuje przedstawienia przez Zarząd Spółki, w terminie 30 dni od daty otrzymania
niniejszego wystąpienia pokontrolnego, informacji o sposobie wykorzystania uwag
i wykonania wniosków bądź o działaniach podjętych w celu realizacji wniosków lub
przyczynach niepodjęcia takich działań.
Zgodnie z treścią art. 61 ust. 1 ustawy o NIK, w terminie 7 dni od daty otrzymania
niniejszego wystąpienia pokontrolnego, Zarządowi Spółki przysługuje prawo zgłoszenia na
piśmie do Dyrektora Delegatury NIK w Katowicach umotywowanych zastrzeżeń w sprawie
ocen, uwag i wniosków zawartych w tym wystąpieniu.
W razie zgłoszenia zastrzeżeń, zgodnie z art. 62 ust. 2 ustawy o NIK, termin nadesłania
informacji, o którym mowa wyżej, liczy się od dnia otrzymania ostatecznej uchwały
właściwej komisji NIK.

Strona korzysta z plików cookies