8

Wrz 2008

Raport Najwyższej Izby Kontroli

Przeciwdziałanie zjawiskom patologii w szkołach i placówkach oświatowych

Data publikacji:

8 września 2008 r.

Data moderacji:

8 września 2008 r.

Strona z 64
Ładowanie dokumentu Załaduj cały dokument
Nr ewid. 128/2008/P/07/081/KNO
KNO-41005/2007
NAJWYŻSZA IZBA KONTROLI
DEPARTAMENT NAUKI, OŚWIATY I DZIEDZICTWA
NARODOWEGO
Informacja
o wynikach kontroli
przeciwdziałania zjawiskom patologii
w szkołach i placówkach oświatowych
W a r s z a w a s i e r p i e ń 2 0 0 8 r .
SPIS TREŚCI
1. Wprowadzenie ................................................................................................... 1
2. Podsumowanie wyników kontroli.................................................................... 2
2.1. Ogólna ocena kontrolowanej działalności 2
2.2. Synteza wyników kontroli 3
2.3. Uwagi końcowe i wnioski 8
3. Ważniejsze wyniki kontroli ............................................................................ 11
3.1. Charakterystyka stanu prawnego 11
3.2. Uwarunkowania ekonomiczno – organizacyjne 15
3.3. Istotne ustalenia kontroli 17
3.3.1. Przeciwdziałanie powstawaniu zjawisk patologicznych wśród
dzieci i młodzieży przez szkoły 17
3.3.2. Przeciwdziałanie powstawaniu zjawisk patologicznych wśród
dzieci i młodzieży przebywającej w młodzieżowych ośrodkach
wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii 27
3.3.3. Przeciwdziałanie powstawaniu zjawisk patologicznych wśród
dzieci i młodzieży przez organy prowadzące publiczne szkoły i
placówki oświatowe 30
3.3.4. Działalność poradni psychologiczno-pedagogicznych w zakresie
przeciwdziałania zjawiskom patologii wśród dzieci i młodzieży 35
4. Informacje dodatkowe o przeprowadzonej kontroli ................................... 38
4.1. Przygotowanie kontroli 38
4.2. Postępowanie kontrolne i działania podjęte po zakończeniu kontroli 40
5. Załączniki:
5.1. Wykaz skontrolowanych jednostek i osób kierujących tymi jednostkami oraz
jednostek NIK, które przeprowadziły kontrole, a także wykaz ocen skontrolowanej
działalności zawartych w wystąpieniach pokontrolnych NIK.
5.2 Wykaz organów, którym przekazano informację o wynikach kontroli.
5.3. Wykaz najważniejszych aktów normatywnych w zakresie skontrolowanej
działalności.
5.4. Wyniki badań ankietowych.
5.5. Kategorie zachowań agresywnych. Porównanie w latach 1997, 2003 i 2007.
1. Wprowadzenie
Temat kontroli
Kontrola pn. „Przeciwdziałanie zjawiskom patologii w szkołach i placówkach
oświatowych”
1
(nr P/07/081), przeprowadzona w okresie od 10 września 2007 r.
do 28 grudnia 2007 r., została podjęta z inicjatywy Najwyższej Izby Kontroli (NIK).
Kontrolą objęto lata szkolne 2005/2006 i 2006/2007.
Cel i zakres kontroli
Celem kontroli było dokonanie oceny działalności szkół, młodzieżowych ośrodków
wychowawczych (MOW), młodzieżowych ośrodków socjoterapii (MOS), publicznych
poradni psychologiczno-pedagogicznych (PPP-P) oraz organów prowadzących te jednostki
w zakresie przeciwdziałania zjawiskom patologii wśród dzieci i młodzieży.
Kontrolą objęto 55 jednostek
2
, w tym: 22 szkoły publiczne żnych typów,
16 placówek oświatowych, w tym osiem publicznych poradni psychologiczno-
pedagogicznych, pięć młodzieżowych ośrodków wychowawczych i trzy młodzieżowe
ośrodki socjoterapii oraz dziewięć gmin i osiem powiatów zlokalizowanych na terenie
ośmiu województw: lubelskiego, małopolskiego, mazowieckiego, podlaskiego,
pomorskiego, śląskiego, warmińsko-mazurskiego i wielkopolskiego
3
.
Kontrolę w szkołach i placówkach oświatowych wszystkich typów oraz jednostkach
samorządu terytorialnego (j.s.t.) przeprowadzono na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia
23 grudnia 1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli (Dz. U. z 2007 r. Nr 231, poz. 1701),
zwanej dalej „ustawą o NIK”, z uwzględnieniem kryteriów określonych w art. 5 ust. 2
ww. ustawy, tj. pod względem legalności, rzetelności i gospodarności.
Uzasadnienie podjęcia kontroli
Podjęcie kontroli uzasadniały narastające sygnały o zagrożeniach zjawiskami
patologii wśród dzieci i młodzieży.
1
W informacji pod pojęciem patologii wśród dzieci i młodzieży przyjęto takie zachowania jak: stosowanie
agresji i przemocy wobec rówieśników lub młodszych, palenie papierosów, picie alkoholu, zażywanie
narkotyków i środków halucynogennych, kradzieże i włamania, wandalizm, prostytucję dziecięcą,
zamachy i próby samobójcze, itp.
2
W tym dwie kontrole rozpoznawcze, przeprowadzone w 2006 r. w Urzędzie Miasta i Gminy żan oraz
Zespole Szkół Nr 5 w Ostrołęce woj. mazowieckie.
3
Wykaz skontrolowanych jednostek i osób kierujących tymi jednostkami oraz jednostek organizacyjnych
NIK, które przeprowadziły kontrolę, a także wykaz ocen skontrolowanej działalności zawartych
w wystąpieniach pokontrolnych NIK, stanowi załącznik nr 1 do informacji.
Podsumowanie wyników kontroli
2
2. Podsumowanie wyników kontroli
2.1.Ogólna ocena kontrolowanej działalności
Najwyższa Izba Kontroli pozytywnie ocenia działalność szkół i placówek
oświatowych, publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych oraz organów
prowadzących te jednostki w zakresie przeciwdziałania zjawiskom patologii, pomimo
stwierdzonych nieprawidłowości
4
.
W skontrolowanym okresie nastąpił spadek najcięższych przejawów patologii,
tj. zażywanie narkotyków i spożywanie alkoholu. Dominującym problemem
wychowawczym szkół i placówek pozostaje znaczna liczba zachowań agresywnych
wśród uczniów, skierowanych głównie na rówieśników oraz osoby dorosłe, w tym na
nauczycieli, oraz wzrost liczby uczniów palących papierosy i opuszczających bez
usprawiedliwienia zajęcia szkolne.
Stwierdzone nieprawidłowości polegały na naruszeniu obowiązujących
przepisów i dotyczyły w szczególności:
1. W publicznych szkołach różnych typów:
1) braku rozpoznania skali występujących na terenie szkoły zagrożeń (dwie
szkoły) lub dokonania tego rozpoznania w ograniczonym zakresie,
tj. z pominięciem problematyki narkomanii (dwie szkoły),
2) nie egzekwowaniu realizacji obowiązku szkolnego i obowiązku nauki w połowie
skontrolowanych szkół podstawowych i gimnazjów oraz około 1/3 szkół
ponadgimnazjalnych.
2. W młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach
socjoterapii:
1) zaniechania sporządzenia indywidualnych programów terapeutycznych lub
resocjalizacyjnych w jednej placówce, a w dwóch - braku sporządzenia analizy
stosowanych metod pracy z wychowankiem oraz wyboru najskuteczniejszych
form pomocy i niedokonywaniu okresowych ocen efektów pracy
z wychowankiem,
4
W wystąpieniach pokontrolnych NIK ocenę pozytywną otrzymało siedem jednostek, tj. 12,5%: Szkoła
Podstawowa Nr 2 w Knurowie, Młodzieżowy Ośrodek Wychowawczy w Koźminie Wielkopolskim,
Publiczna Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna Nr 2 w Elblągu i Publiczna Poradnia Psychologiczno-
Pedagogiczna w Goniądzu, Urząd Miejski w Suwałkach oraz Starostwo Powiatowe w Krotoszynie
i Starostwo Powiatowe w Elblągu. Pozostałe jednostki uzyskały ocenę pozytywną, pomimo stwierdzonych
nieprawidłowości i uchybień. Wykaz ocen skontrolowanej działalności we wszystkich jednostkach
w załączniku nr 5.1.
Podsumowanie wyników kontroli
3
2) nieokreślenia w statutach około ¼ skontrolowanych ośrodków form współpracy
z rodzicami, właściwymi instytucjami oraz środowiskiem lokalnym.
3. W publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych:
1) diagnozowania i orzekania o potrzebie kształcenia specjalnego na podstawie
niekompletnych dokumentów (wniosków), a także nieprzestrzeganiu terminów
i zasad przygotowania oraz wydawania orzeczeń w dwóch poradniach,
2) nieustalenia, w przypadku trzech skontrolowanych poradni (37,5%) systemu
współpracy ze szkołami i innymi placówkami objętymi opieką poradni,
3) nieopracowania, przez około połowę skontrolowanych poradni (w formie
pisemnej), zasad przyjmowania interesantów, co skutkowało
m.in. przewlekłym załatwianiem wniosków,
4) niezapewnienia, przez około 1/3 skontrolowanych poradni, właściwego
przechowywania dokumentacji podopiecznych
5
.
4. W gminach i powiatach:
1) zaniechania, przez około 1/3 skontrolowanych gmin i powiatów,
dokumentowania realizowanych zadań, wynikających z gminnej lub
powiatowej strategii rozwiązywania problemów społecznych,
2) niewykonywania przez około 1/3 skontrolowanych gmin zadań w zakresie
prowadzenia ewidencji i kontroli spełniania obowiązku nauki przez młodzież
w wieku 16-18 lat,
3) nieprzedkładania radom dwóch gmin sprawozdań lub też przedkładaniu ich
bez wniosków wynikających z realizacji omawianych strategii, w połowie
skontrolowanych gmin, a ponadto nieopracowaniu, w dwóch przypadkach,
gminnego programu przeciwdziałania narkomanii,
4) nieopracowania, przez jeden z badanych powiatów, jak również
niezrealizowaniu przez dwa inne powiaty, założeń posiadanych strategii
rozwiązywania problemów społecznych.
2.2. Synteza wyników kontroli
1. Występowanie zjawisk patologicznych wśród uczniów odnotowano we wszystkich
skontrolowanych szkołach. Skala zagrożeń była znacząca i dotyczyła 11% ogółu
uczniów uczęszczających do szkół.
5
Art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (Dz. U. z 2002 r. Nr 101 poz.
926, ze zm.).
Podsumowanie wyników kontroli
4
Jednocześnie kontrola wykazała spadek, a w niektórych przypadkach
wyhamowanie, najcięższych przejawów patologii (zażywanie narkotyków, spożywanie
alkoholu)
6
. [str. 17 - 22]
Największym problemem szkół wszystkich typów pozostaje agresja słowna i fizyczna
uczniów, skierowana przede wszystkim na osoby dorosłe (w tym nauczycieli) oraz na
rówieśników i przedmioty, co stanowiło odpowiednio 51,7%, 49,5% i 47,8% wszystkich
zachowań patologicznych. W przypadku dokonywania kradzieży, palenia papierosów
i wagarów szkolnych zachowania te stanowiły odpowiednio 34,6%, 23,9% i 22,4%
7
.
Najwyższa Izba Kontroli pozytywnie ocenia fakt, że podstawową reakcją szkół na tego
rodzaju zagrożenia było podjęcie działalności edukacyjno-informacyjnej oraz działań
interwencyjnych.
W skontrolowanym okresie w każdej ze szkół ujawniono od kilku do kilkudziesięciu
przypadków nagannych zachowań uczniów (spożywanie alkoholu, używanie substancji
psychoaktywnych), a często również zachowań przestępczych (kradzieże, wyłudzenia).
Rozpoznanie skali zagrożeń dokonanych z własnej inicjatywy - posiadało 20 szkół,
tj. 90,9% ogółu skontrolowanych.
Na podstawie wypowiedzi uczniów, uzyskanych z badań ankietowych
przeprowadzonych w toku kontroli, można wnioskować m.in., że szkołą o największym
nasileniu zachowań agresywnych jest gimnazjum. Stwierdzono m.in., że prawie
12% badanych gimnazjalistów i 10% starszych uczniów było świadkiem używania,
częstowania lub handlowania narkotykami na terenie szkoły. Wynika z tego m.in.,
że osobami rozprowadzającymi i handlującymi narkotykami są również sami uczniowie.
Jednym z głównych czynników sprzyjających zachowaniom patologicznym było
tolerowanie w połowie badanych szkół nieprawidłowości w zakresie realizacji przez
uczniów obowiązku szkolnego oraz obowiązku nauki, a w kolejnych dwóch przypadkach
stwierdzono nierzetelnie prowadzoną w tym zakresie dokumentację
8
.
2. Wszystkie skontrolowane szkoły problematykę zapobiegania zjawiskom patologii
wśród dzieci i młodzieży uwzględniły w obowiązkowych programach wychowawczych
oraz szkolnych programach profilaktyki. [str. 25 - 26]
6
Dane przytoczono na podstawie badań ankietowych przeprowadzonych przez NIK.
7
Patrz przypis 6 oraz załącznik nr 5.5. do informacji „Kategorie zachowań agresywnych. Porównanie 1997,
2003, 2007”, opracowanie prof. dr hab. Krystyna Ostrowska, Uniwersytet Warszawski, Warszawa marzec
2008 r.
8
Art. 19 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty. (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572,
ze zm.), zwanej dalej „ustawą o systemie oświaty”.
Podsumowanie wyników kontroli
5
Poza szkolnymi programami, 15 szkół (68,2%) realizowało niezależne programy
profilaktyczne i wychowawcze, pięć szkół (22,2%) dodatkowo własne (autorskie) programy
profilaktyczne lub profilaktyczno-wychowawcze opracowane przez nauczycieli tych szkół.
Jednak w dwóch szkołach brak było rozpoznania skali zagrożeń, a w dwóch innych
szkołach (9,1%) dokonano tego rozpoznania w ograniczonym zakresie
9
.
Wszystkie skontrolowane szkoły współpracowały z rodzicami (prawnymi opiekunami)
uczniów oraz utrzymywały kontakty z właściwymi jednostkami organizacyjnymi policji,
jak również straży miejskiej (o ile znajdowała się ona na terenie miejscowości, w której
działała szkoła). W przypadkach popełnienia czynów karalnych, szkoły współpracowały
z organami policji i prokuratury.
3. We wszystkich skontrolowanych MOW i MOS stwierdzono wśród uczniów
(wychowanków) przypadki zachowań patologicznych. W placówkach tych około
¼ ogółu miejsc była niewykorzystana przez okres co najmniej trzech miesięcy - co
w ocenie NIK było działaniem niegospodarnym. [str. 29]
Do przyczyn tego stanu rzeczy należy zaliczyć: opieszałość starostw w kompletowaniu
dokumentów niezbędnych do uzyskania miejsca w placówce i przewlekły tryb wydawania
skierowań do placówek, ukrywanie się nieletnich przed policją oraz zmiany postanowień
sądu rodzinnego, dotyczące zasad wykonywania orzeczonego środka prawnego, a także
brak nadzoru sądu rodzinnego nad wykonywaniem postanowień,.
W kontrolowanym okresie nieletni niedoprowadzeni do ww. placówek stanowili
24% wszystkich skierowanych. Stosowne działania, zmierzające do doprowadzenia
nieletnich, były podejmowane głównie przez dyrektorów ośrodków. Działania starostw
w tym zakresie w zasadzie ograniczały się do wystawienia skierowania.
W około połowie skontrolowanych starostw odnotowano szczególnie długie okresy
kompletowania dokumentacji w celu wskazania nieletnim miejsc w MOW lub MOS.
W skrajnych przypadkach gromadzenie tej dokumentacji trwało ponad 6 miesięcy.
4. System resocjalizacyjny dla dzieci i młodzieży nie zapewniał w strukturach
organizacyjnych MOW miejsc w szkołach podstawowych i zawodowych dla dziewcząt
upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim oraz miejsc dla nieletnich objętych
pierwszym etapem edukacyjnym, tj. klas I-III. [str. 16]
W ramach tego sytemu nie zapewniono wystarczającej liczby miejsc w placówkach
typu MOW i MOS dla nieletnich w pięciu województwach, tj. : podkarpackim, warmińsko-
9
Obowiązek ten jest wskazany w § 2 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia
31 stycznia 2003 r. w sprawie szczegółowych form działalności wychowawczej i zapobiegawczej wśród
dzieci i młodzieży zagrożonej uzależnieniem (Dz. U. Nr 26, poz. 226).
Podsumowanie wyników kontroli
6
mazurskim, podlaskim, lubelskim i małopolskim. Na przykład w woj. podlaskim do czasu
zakończenia kontroli nie utworzono ani jednej placówki typu MOS, a nieletni
zakwalifikowani do tej formy pomocy kierowani byli do placówek zlokalizowanych poza
terenem województwa.
Kontrola wykazała m.in., że sądy rodzinne orzekają o umieszczeniu w MOW nieletnich
uzależnionych od alkoholu i środków psychoaktywnych, podczas gdy placówki
te nie są przygotowane do niesienia pomocy uzależnionym.
5. Wszystkie skontrolowane publiczne poradnie psychologiczno-pedagogiczne
współpracowały ze szkołami i placówkami we wspomaganiu tych jednostek
w realizacji zadań wychowawczych. W przypadku trzech poradni (37,5%) nie
określono zasad tej współpracy
10
. [str. 35 - 37]
Pięć publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych, tj. 62,5%, posiadało -
ustalony w porozumieniu z radą pedagogiczną - system współpracy ze szkołami i innymi
placówkami objętymi opieką poradni, a także z innymi organizacjami, instytucjami czy
stowarzyszeniami działającymi w środowisku.
W przypadku pięciu poradni, tj. 62,5%, czas oczekiwania na załatwienie wniosku
o udzielenie pomocy psychologiczno-pedagogicznej wynosił od 1 do 10 miesięcy,
co - w ocenie NIK - skutkowało m.in. dalszym pogłębianiem u nieletniego procesu
nieprzystosowania społecznego.
W około połowie skontrolowanych poradni dokonywano diagnoz i orzekano
o potrzebie kształcenia specjalnego na podstawie niekompletnych wniosków bądź
wniosków w tych sprawach składanych przez nieuprawnione do tego podmioty oraz nie
przestrzegano terminów i zasad związanych z przygotowaniem, a następnie wydawaniem
orzeczeń.
6. Niski poziom - w stosunku do potrzeb - zatrudnienia przez gminy, starostwa oraz
szkoły i placówki oświatowe specjalistów nie dawał gwarancji prawidłowej realizacji
przez te placówki zadań związanych ze skutecznym przeciwdziałaniem zjawiskom
patologii
11
. [str. 30 - 32]
10
Obowiązek ten wynikał z przepisów § 2 zącznika do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej
i Sportu z dnia 1 grudnia 2002 r. w sprawie ramowego statutu publicznej poradni psychologiczno-
pedagogicznej, w tym publicznej poradni specjalistycznej (Dz. U. Nr 223, poz. 1869).
11
Przepisy § 15 ust. 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 7 stycznia 2003 r.
w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych
przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz. U. Nr 11, poz. 114) stanowią m.in., że pomoc tę organizuje
dyrektor szkoły lub placówki oświatowe.
Podsumowanie wyników kontroli
7
W starostwach i gminach średnio na jedną placówkę oświatową przypadało
odpowiednio: 1,4 i 0,6 etatu pedagoga szkolnego, 0,5 i 0,08 etatu psychologa szkolnego
oraz po 0,5 etatu pielęgniarki.
W budżetach wszystkich skontrolowanych gmin i powiatów wyodrębniono środki
na doskonalenie i dokształcanie zawodowe nauczycieli w zakresie umiejętności
psychologiczno-pedagogicznych. Na zatrudnionych w tych jednostkach ogółem
973 nauczycieli przeszkolono w różnych formach 571, tj. 58,6% osób.
7. Najwyższa Izba Kontroli pozytywnie ocenia fakt, że wszystkie skontrolowane gminy
część dochodów własnych przeznaczyła na dożywianie uczniów. Wymiar finansowy
świadczonej pomocy w tym zakresie (głównie poprzez sieć stołówek szkolnych) był
zróżnicowany i wynosił od 0,2% do 1,3% wydatków gminy ogółem. [str. 31]
W ocenie NIK, istotnym czynnikiem sprzyjającym przeciwdziałaniu zjawiskom
patologii wśród dzieci i młodzieży były działania podjęte przez wszystkie skontrolowane
szkoły, ukierunkowane na świadczenie pomocy materialnej uczniom (głównie w formie
stypendiów i zasiłków), znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i jednocześnie
wykazującej przejawy zachowań patologicznych (problemowych, nagannych). [str. 22 - 25]
8. W około 1/3 skontrolowanych gmin i powiatów brak było dokumentacji
potwierdzającej realizację zadań dotyczących przeciwdziałania powstawaniu zjawisk
patologicznych wśród dzieci i młodzieży, a ponadto nie określono tych zadań
w tzw. gminnej lub powiatowej strategii rozwiązywania problemów społecznych,
a w kolejnych dwóch gminach nie uchwalono gminnego programu przeciwdziałania
narkomanii
12
. [str. 31 - 35]
Nie wszystkie skontrolowane gminy korzystały z możliwości współpracy z poradniami
psychologiczno–pedagogicznymi, zwłaszcza w zakresie wspomagania tworzenia i realizacji
lokalnych programów profilaktyki, diagnozowania problemów społecznych oraz
wspomagania zespołów interdyscyplinarnych przygotowujących m.in. lokalne strategie
rozwiązywania problemów społecznych. Z możliwości takiej skorzystała mniej niż połowa
skontrolowanych gmin.
NIK pozytywnie ocenia podejmowane przez gminy działania w zakresie
przeciwdziałania alkoholizmowi. Stosowne programy z tego zakresu realizowane były
przez wszystkie gminy, natomiast stwierdzone nieprawidłowości dotyczyły dwóch
(z dziewięciu badanych) przypadków nieprzedstawienia radzie gminy sprawozdań z ich
realizacji.
12
Art. 17 ust. 1 i art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593,
ze zm.) i art. 10 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. Nr 179,
poz. 1485, ze zm.).
Podsumowanie wyników kontroli
8
W około połowie skontrolowanych gmin sprawozdania nie zawierały wniosków
do realizacji w latach następnych, a w 1/3 skontrolowanych gmin ewidencja obowiązku
nauki była niekompletna i nierzetelna.
9. W badaniach ankietowych, przeprowadzonych w toku kontroli, około 95%
nauczycieli stwierdziło, że w szkole czuje się bezpiecznie lub raczej bezpiecznie, przy
czym brak poczucia bezpieczeństwa zgłaszali głównie nauczyciele gimnazjum.
Jako główne czynniki, utrudniające skuteczne eliminowanie nieprawidłowych
zachowań uczniów wskazano: zbyt liczne klasy, brak współpracy ze strony rodziców,
niedostateczna współpraca nauczycieli, y przepływ informacji pomiędzy nauczycielami
dotyczących zachowań uczniów, brak uzgodnionych, czytelnych procedur reagowania na
nieprawidłowe zachowania uczniów, w tym w sytuacjach szczególnych zagrożeń.
Zdaniem większości ankietowanych (65%) współpraca nauczycieli z rodziną ucznia
w większości szkół układała się źle. Jednocześnie większość respondentów dobrze ocenia
swoje starania w tym zakresie i winą za e relacje obarcza rodziców. Ponadto 90%
nauczycieli podaje, że w ich szkołach prowadzona jest corocznie diagnoza problemów
związanych z patologią. Jednocześnie stan ten potwierdza zaledwie 65% uczniów.
Około 23% nauczycieli i dwukrotnie więcej uczniów wskazało, że nie wszyscy
nauczyciele reagują na łamanie zasad regulaminu szkolnego. Ponadto uczniowie relacjonują
ukrywanie przez nauczycieli niewygodnych dla szkoły wydarzeń i problemów, a także
„taktyczne” niezauważanie nieprawidłowych zachowań, „żeby nie mieć kłopotów”.
Szczegółowe wyniki badań ankietowych NIK zawiera załącznik nr 5.4. do niniejszej
informacji.
2.3.Uwagi końcowe i wnioski
W ocenie NIK, warunkiem skutecznego zapobiegania powszechnie występującym
zjawiskom patologii i przejawom niedostosowania społecznego wśród dzieci
i młodzieży jest m.in. rzetelne rozpoznanie i monitorowanie skali zagrożeń takimi
zjawiskami oraz określenie, jaką rolę w szkole (placówce) ma pełnić szkolny program
profilaktyki oraz jakie jest zapotrzebowanie na profilaktykę w środowisku szkolnym.
Za istotne należy uznać również zapewnienie partnerskich stosunków z rodzicami
(opiekunami prawnymi) dzieci.
Stwierdzone nieprawidłowości oraz uchybienia nie sprzyjały pełnej realizacji
procesu dydaktycznego i wychowawczego, w szczególności oddziaływaniom
wychowawczym i profilaktycznym adresowanym do grup dzieci i młodzieży
niedostosowanej społecznie, zagrożonej niedostosowaniem oraz przejawiającej
zaburzenia zachowania.
Podsumowanie wyników kontroli
9
W ocenie NIK, w celu wyeliminowania stwierdzonych nieprawidłowości, Minister
Edukacji Narodowej powinien podjąć działania mające na celu większą skuteczność
działań wychowawczych i profilaktycznych w szkołach i placówkach oświatowych,
m.in. poprzez:
1) ocenę funkcjonujących w systemie oświaty rozwiązań prawnych z zakresu działań
wychowawczych w szkołach i placówkach oświatowych,
2) zapewnienie realizacji przez szkoły i placówki oświatowe Krajowego Programu
Zapobiegania Niedostosowaniu Społecznemu i Przestępczości wśród Dzieci
i Młodzieży, w tym procedur dotyczących postępowania nauczycieli i metod
współpracy szkół z policją w sytuacjach zagrożenia dzieci i młodzieży
przestępczością, narkomanią, alkoholizmem i prostytucją,
3) spowodowanie utworzenia, we współpracy z jednostkami samorządu
terytorialnego, w MOW szkół podstawowych dla dziewcząt upośledzonych
umysłowo w stopniu lekkim oraz miejsc w tych placówkach dla nieletnich
objętych pierwszym etapem edukacyjnym,
4) spowodowanie zapewnienia nieletnim przebywającym w MOW i MOS,
wymagającym kontynuowania procesu leczenia po pobycie w szpitalu
psychiatrycznym oraz uzależnionych od alkoholu lub środków psychoaktywnych,
warunków do nauki, wychowania i opieki.
Kuratorzy oświaty powinni:
1) dokonywać systematycznej analizy i oceny realizowanych przez szkoły i placówki
szkolnych programów wychowawczych oraz edukacyjnych programów
profilaktycznych i profilaktyczno-wychowawczych,
2) wypracować, w ramach sprawowanego nadzoru, propozycji skuteczniejszych
form współpracy szkół i placówek oświatowych z PPP-P w zakresie
przeciwdziałania zjawiskom patologii.
Dyrektorzy publicznych szkół powinni:
1) podjąć, w szerszym niż dotychczas zakresie, doskonalenie nauczycieli związane
z przeciwdziałaniem zachowaniom patologicznym wśród dzieci i młodzieży oraz
realizacją programów profilaktycznych i wychowawczych,
2) systematycznie przeprowadzać rozpoznanie skali występujących na terenie szkoły
zagrożeń, ze szczególnym uwzględnieniem problematyki narkomanii oraz
dokonywać oceny (ewaluacji) realizowanych przez szkołę programów
wychowawczych i profilaktycznych, zwłaszcza pod kątem ich skuteczności,
Podsumowanie wyników kontroli
10
3) zapewnić skuteczną kontrolę realizacji obowiązku szkolnego oraz prawidłowość
prowadzonej w tym zakresie dokumentacji.
Dyrektorzy młodzieżowych ośrodków wychowawczych i młodzieżowych ośrodków
socjoterapii powinni:
1) zapewnić sporządzanie indywidualnych programów terapeutycznych lub
resocjalizacyjnych dla wszystkich przebywających w ośrodku wychowanków,
2) dokonywać analizy stosowanych metod pracy z wychowankiem i wyboru
najskuteczniejszych form pomocy oraz sporządzać okresowe oceny efektów pracy
z wychowankiem, w tym prognozy oczekiwanych efektów działań.
Dyrektorzy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych powinni:
1) zapewnić rzetelne dokumentowanie oraz wypełnianie procedur wydawania
orzeczeń o potrzebie kształcenia specjalnego lub indywidualnego nauczania dzieci i
młodzieży,
2) zwiększyć udział we wspomaganiu szkół i placówek oświatowych
w opracowywaniu i realizacji programów profilaktycznych i wychowawczych,
3) ustalić, w porozumieniu z organem prowadzącym, zasady współpracy ze szkołami
i innymi placówkami objętymi opieką poradni,
4) określić - w formie pisemnej - zasady przyjmowania interesantów do poradni oraz
zapewnić warunki do właściwego przechowywania dokumentacji poradni.
Starostowie, jako organ prowadzący szkoły ponadgimnazjalne i placówki
wychowawcze, powinni:
1) opracować i wdrożyć powiatowe strategie rozwiązywania problemów społecznych,
2) ograniczyć do niezbędnego minimum czas gromadzenia wymaganej stosownymi
przepisami dokumentacji, w celu uzyskania wskazania dla nieletnich miejsc
w placówkach typu MOW lub MOS, a ponadto zapewnić właściwy nadzór nad
gospodarką miejscami w tych placówkach.
Prezydenci miast, burmistrzowie i wójtowie, jako organy prowadzące szkoły
podstawowe i gimnazja, powinni:
1) zapewnić prawidłowy nadzór nad realizacją obowiązku nauki przez młodzież
w wieku 16-18 lat oraz przekazywać dyrektorom szkół informacje o aktualnym
stanie i zmianach w ewidencji dzieci i młodzieży w wieku 3 – 18 lat,
2) opracować gminne programy przeciwdziałania narkomanii oraz dokonywać ich
oceny, a także opracować programy profilaktyczne zapobiegające zjawiskom
patologii wśród dzieci i młodzieży.
Ważniejsze wyniki kontroli
11
3. Ważniejsze wyniki kontroli
3.1. Charakterystyka stanu prawnego
1. Zgodnie z art. 1 ustawy o systemie oświaty, system ten zapewnia m.in.: realizację prawa
każdego obywatela Rzeczypospolitej Polskiej do kształcenia się oraz prawa dzieci
i młodzieży do wychowania i opieki, odpowiednich do wieku i osiągniętego rozwoju,
wspomaganie przez szkołę wychowawczej roli rodziny; możliwości korzystania z opieki
psychologicznej i specjalnych form pracy dydaktycznej, możliwości pobierania nauki we
wszystkich typach szkół przez dzieci i młodzież niedostosowaną społecznie, opiekę
uczniom pozostającym w trudnej sytuacji materialnej i życiowej, warunki do rozwoju
zainteresowań i uzdolnień uczniów poprzez organizowanie zajęć pozalekcyjnych
i pozaszkolnych oraz kształtowanie aktywności społecznej i umiejętności spędzania czasu
wolnego.
System oświaty obejmuje m.in. takie placówki, jak: młodzieżowe ośrodki
wychowawcze, młodzieżowe ośrodki socjoterapii, specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze
oraz specjalne ośrodki wychowawcze dla dzieci i młodzieży wymagających stosowania
specjalnej organizacji nauki, metod pracy i wychowania (art. 2 pkt 5 tej ustawy).
2. Obowiązek reakcji szkoły wobec aktów agresji czy przemocy oraz innych przejawów
zachowań patologicznych dzieci i młodzieży, a także prowadzenia działań zapobiegających
zjawiskom patologii wśród uczniów wynika w szczególności z określenia zakresu pracy
dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej szkół, w tym z ustalonych w statucie szkoły:
jej celów i zadań, zadań nauczycieli oraz praw i obowiązków uczniów
13
.
Opinię szkoły o spełnianiu przez ucznia obowiązków szkolnych, jego kulturze osobistej,
postawie wobec kolegów i innych osób wyraża ocena zachowania ucznia.
W § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 7 września
2004 r. w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów
i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych
14
podano, że ocenianie zachowania ucznia polega na rozpoznawaniu m.in. przez
wychowawcę klasy stopnia respektowania przez ucznia zasad współżycia społecznego
i norm etycznych. Ocenianie osiągnięć edukacyjnych i zachowania ucznia odbywa
się w ramach oceniania wewnątrzszkolnego (§ 3 ust. 1) i obejmuje m.in. ustalanie kryteriów
oceniania zachowania (§ 3 ust. 3 pkt 2), a szczegółowe warunki i sposób oceniania
wewnątrzszkolnego powinien określać, z uwzględnieniem zapisów przywołanego
rozporządzenia, statut szkoły (§ 3 ust. 4).
13
Art. 1 pkt 2, art. 1 pkt 16 i art. 4 ustawy o systemie oświaty.
14
Dz. U. Nr 199, poz. 2046, ze zm.
Ważniejsze wyniki kontroli
12
Rozporządzeniem z dnia 12 lutego 2002 r. w sprawie ramowych planów nauczania
w szkołach publicznych
15
Minister Edukacji Narodowej i Sportu ustalił ramowe plany
nauczania w szkołach publicznych, obowiązujące od roku szkolnego 2002/2003.
Ramowy plan nauczania określa m.in. tygodniowy wymiar godzin zajęć edukacyjnych
dla odpowiednich okresów nauczania o wyżnionych celach, stanowiących całość
dydaktyczną, w tym: m.in. zajęć o charakterze dydaktyczno–wychowawczym, zajęć
o charakterze terapeutyczno–wychowawczym, zajęć socjoterapeutycznych organizowanych
dla uczniów z dysfunkcjami i zaburzeniami utrudniającymi funkcjonowanie społeczne,
godzin do dyspozycji dyrektora szkoły 2 ust. 1 pkt. 1, 3, 4, 5 powołanego
rozporządzenia).
Na podstawie ramowego planu nauczania dyrektor szkoły ustala szkolny plan
nauczania, w którym określa dla poszczególnych klas i oddziałów na danym etapie
edukacyjnym tygodniowy wymiar godzin 3 ust. 1). Ponadto w szkołach specjalnych
dla uczniów niedostosowanych społecznie, zagrożonych niedostosowaniem społecznym,
zagrożonych uzależnieniem, z zaburzeniami zachowania w szkolnym planie nauczania
uwzględnia się zajęcia socjoterapeutyczne (§ 3 ust. 5 powołanego rozporządzenia).
3. Zgodnie z art. 2 pkt 4 ustawy o systemie oświaty, system ten m. in. obejmuje poradnie
psychologiczno–pedagogiczne, w tym poradnie specjalistyczne, udzielające dzieciom,
młodzieży, rodzicom i nauczycielom pomocy psychologiczno–pedagogicznej, a także
pomocy uczniom w wyborze kierunku kształcenia i zawodu.
Podstawowe zadania z tego zakresu określone zostały w rozporządzeniu Ministra
Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 11 grudnia 2002 r. w sprawie szczegółowych zasad
działania publicznych poradni psychologiczno–pedagogicznych, w tym publicznych
poradni specjalistycznych
16
. W szczególności do zadań tych należy m.in.: wspomaganie
wszechstronnego rozwoju dzieci i młodzieży, nabywanie i rozwijanie umiejętności
negocjacyjnego rozwiązywania konfliktów i problemów oraz innych umiejętności z zakresu
komunikacji społecznej, profilaktyka uzależnień i innych problemów dzieci i młodzieży,
udzielanie pomocy psychologiczno–pedagogicznej dzieciom i młodzieży z grup ryzyka,
prowadzenie edukacji prozdrowotnej wśród uczniów, rodziców i nauczycieli, wspomaganie
wychowawczej i edukacyjnej funkcji rodziny i szkoły.
3.1. W załączniku do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia
11 grudnia 2002 r. w sprawie ramowego statutu publicznej poradni psychologiczno–
pedagogicznej, w tym publicznej poradni specjalistycznej
17
określono ramowy statut tych
placówek.
15
Dz. U. Nr 15, poz. 142, ze zm.
16
Dz. U. z 2003 r. Nr 5, poz. 46.
17
Dz. U. Nr 223, poz. 1869.
Ważniejsze wyniki kontroli
13
Natomiast zasady udzielania i organizacji pomocy psychologiczno–pedagogicznej
w szkołach i placówkach zostały określone w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej
i Sportu z dnia 7 stycznia 2003 r. w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy
psychologiczno–pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach
18
.
W § 3 i § 4 powołanego rozporządzenia podano, że korzystanie z pomocy psychologiczno–
pedagogicznej jest dobrowolne i nieodpłatne, a wspomniana pomoc może być udzielana
m.in. na wniosek: ucznia, rodziców, nauczyciela, w szczególności nauczyciela uczącego
ucznia i nauczyciela, prowadzącego zajęcia specjalistyczne, tj. korekcyjno–kompensacyjne,
logopedyczne, socjoterapeutyczne oraz inne o charakterze terapeutycznym.
4. Zadania dla Ministra Edukacji Narodowej oraz szkół i placówek oświatowych
w obszarze szeroko rozumianej profilaktyki społecznej (ograniczającej zagrożenie patologią
wśród dzieci i młodzieży) wynikają nie tylko z ustawy o systemie oświaty, lecz również
z innych ustaw, w szczególności z:
1) ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii
19
, zwanej dalej „ustawą
o przeciwdziałaniu narkomanii”,
2) ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu
alkoholizmowi
20
, zwanej dalej ustawą o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu
alkoholizmowi”,
3) ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego
21
, zwanej dalej
„ustawą o ochronie zdrowia psychicznego”,
4) ustawy z dnia 9 listopada 1995 r. o ochronie zdrowia przed następstwami używania
tytoniu i wyrobów tytoniowych
22
, zwanej dalej „ustawą o ochronie zdrowia przed
następstwami używania tytoniu”.
4.1. Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, przeciwdziałanie
to realizuje się poprzez odpowiednie kształtowanie polityki społecznej, gospodarczej,
oświatowo–wychowawczej i zdrowotnej, m.in. poprzez działalność wychowawczą,
edukacyjną, informacyjną i zapobiegawczą, która – wg art. 19 ust. 1 tej ustawy – obejmuje:
promocję zdrowia psychicznego, promocję zdrowego stylu życia, informowanie
o szkodliwości środków i substancji, których używanie może prowadzić do narkomanii,
oraz o narkomanii i jej skutkach, edukację psychologiczną i społeczną, edukację prawną
oraz działania interwencyjne.
18
Dz. U. Nr 11, poz. 114.
19
Dz. U. z 2005 r. Nr 179, poz. 1485, ze zm.
20
Dz. U. z 2002 r. Nr 147, poz. 1231, ze zm.
21
Dz. U. z 1994 r. Nr 111, poz. 535, ze zm.
22
Dz. U. z 1996 r. Nr 10, poz. 55, ze zm.
Ważniejsze wyniki kontroli
14
Rozporządzeniem z dnia 31 stycznia 2003 r. w sprawie szczegółowych form
działalności wychowawczej i zapobiegawczej wśród dzieci i młodzieży zagrożonych
uzależnieniem
23
Minister Edukacji Narodowej i Sportu określił m.in., na czym ma polegać
działalność wychowawcza, zapobiegawcza i informacyjna w szkole i placówce, kto jest
bezpośrednio za nią odpowiedzialny (odpowiednio §§ 2, 3, 6 i 9 rozporządzenia) oraz,
na czym ma polegać poradnictwo w zakresie zapobiegania uzależnieniom od środków
i substancji 8). Zgodnie z § 7 powołanego rozporządzenia, to organy prowadzące szkoły
i placówki wspierają realizowanie zadań wychowawczych i zapobiegawczych
w szczególności ukierunkowanych na informowanie o skutkach narkomanii.
4.2. Art. 5 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości
i przeciwdziałaniu alkoholizmowi zobowiązuje ministra właściwego do spraw oświaty
i wychowania do uwzględnienia problemu trzeźwości i abstynencji wśród celów
wychowania oraz zapewnienia w programach nauczania wiedzy o szkodliwości
alkoholizmu dla jednostki w życiu rodzinnym i społecznym.
4.3. Zgodnie z § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 sierpnia 1996 r.
w sprawie sposobu organizowania i prowadzenia działalności w dziedzinie promocji
zdrowia psychicznego i zapobiegania zaburzeniom psychicznym
24
, to właśnie na szkoły
i placówki resocjalizacyjne nałożony został obowiązek organizowania i powadzenia wśród
dzieci i młodzieży działań w zakresie promocji zdrowia psychicznego i zapobiegania
zaburzeniom psychicznym.
4.4. Przepisy ustawy o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów
tytoniowych m.in. zabraniają w szkołach i placówkach oświatowo–wychowawczych
palenia wyrobów tytoniowych (poza wyraźnie wyodrębnionymi miejscami), a także
sprzedaży tych wyrobów (odpowiednio: art. 5 ust. 1 pkt 2 i art. 6 ust. 2 ustawy).
5. Do zadań własnych gmin należy zakładanie i prowadzenie publicznych szkół
podstawowych oraz gimnazjów, w tym z oddziałami integracyjnymi, z wyjątkiem szkół
podstawowych specjalnych i gimnazjów specjalnych, szkół artystycznych oraz szkół przy
zakładach karnych, zakładach poprawczych i schroniskach dla nieletnich (art. 5 ust. 5
ustawy o systemie oświaty).
Zakładanie i prowadzenie publicznych szkół podstawowych specjalnych, gimnazjów
specjalnych, szkół ponadgimnazjalnych, w tym z oddziałami integracyjnymi, szkół
sportowych i mistrzostwa sportowego oraz placówek wymienionych w art. 2 pkt 3-5 i 7
ustawy o systemie oświaty, tj. m.in. zakładanie i prowadzenie poradni psychologiczno–
pedagogicznych, w tym poradni specjalistycznych, udzielających dzieciom, młodzieży,
rodzicom i nauczycielom pomocy psychologiczno–pedagogicznej, a także pomocy uczniom
w wyborze zawodu, z wyjątkiem szkół i placówek o znaczeniu regionalnym
23
Dz. U. Nr 26, poz. 226.
24
Dz. U. Nr 112, poz. 537.
Ważniejsze wyniki kontroli
15
i ponadregionalnym z zastrzeżeniem art. 5 ust. 3c - należy do zadań własnych powiatu
(art. 5 ust. 5a ustawy o systemie oświaty).
W art. 5 ust. 7 powołanej ustawy określono, że organ prowadzący szkołę lub placówkę
odpowiada za jej działalność. Do zadań tego organu należy m.in. zapewnienie warunków
działania szkoły lub placówki, w tym bezpiecznych i higienicznych warunków nauki,
wychowania i opieki (art. 5 ust. 7 pkt 1) oraz wyposażenie szkoły lub placówki w pomoce
dydaktyczne i sprzęt niezbędny do pełnej realizacji programów nauczania, programów
wychowawczych, przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów oraz wykonywania innych
zadań statutowych (art. 5 ust. 7 pkt 4 tej ustawy).
6. Zgodnie z art. 31 ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie oświaty, kurator oświaty, w imieniu
wojewody, sprawuje nadzór pedagogiczny m. in. nad publicznymi i niepublicznymi
szkołami i placówkami, znajdującymi się na obszarze danego województwa. Natomiast
zgodnie z art. 34a ust. 1 tej ustawy, organ prowadzący szkołę lub placówkę sprawuje
nadzór nad jej działalnością w zakresie spraw finansowych i administracyjnych.
3.2. Uwarunkowania ekonomiczno – organizacyjne
Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, w roku szkolnym 2005/2006 szkołę
porzuciło około 82 tys. młodzieży w wieku 16 – 18 lat, tj. 5% populacji.
Jednym z problemów dotyczących instytucjonalnych form poradnictwa
psychologiczno-pedagogicznego dla dzieci i młodzieży jest zbyt mała w stosunku do
potrzeb liczba publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych. W latach szkolnych
2005/2006 i 2006/2007 działało w Polsce odpowiednio 565 i 579 publicznych poradni
psychologiczno-pedagogicznych
25
.
Wielkość udzielanej przez te jednostki pomocy bezpośredniej utrzymuje się na
niezmienionym poziomie, natomiast w przypadku pomocy udzielanej nauczycielom,
pedagogom i psychologom szkolnym, wychowawcom placówek i rodzicom kształtuje się
na poziomie od 2 do 6%. Nadal obserwuje się dystans między oczekiwaniami nauczycieli
na pomoc poradni, a odbieranym przez nich zaspokojeniem tych oczekiwań przez poradnie.
Za niepokojący należy uznać okres oczekiwania na wizytę, który trwa średnio dziewięć
tygodni. Istotną przeszkodą w rozwijaniu działalności poradni, w tym zwiększeniu liczby
stanowisk pracy przy rosnącej liczbie osób zgłaszających się do poradni, jest stały niedobór
środków finansowych oraz nieodpowiednia baza lokalowa
26
.
Jednym z poważniejszych problemów, po przejęciu przez MEN (od 1 stycznia 2004 r.)
z resortu polityki społecznej młodzieżowych ośrodków wychowawczych i młodzieżowych
25
Według danych Departamentu Zwiększania Szans Edukacyjnych MEN z dnia 14 lutego 2008 r.
26
Według danych z Raportu pt. „Diagnoza zaspokojenia przez publiczne poradnie psychologiczno-
pedagogiczne potrzeb w zakresie pomocy psychologiczno–pedagogicznej”, A. Frydrychowicz,
wyd. CMPPP Warszawa 2005 r.
Ważniejsze wyniki kontroli
16
ośrodków socjoterapii, jest bardzo duża liczba nieletnich, oczekujących na umieszczenie
w placówkach typu MOW i MOS. Związane to jest m.in. z niewystarczającą liczbą miejsc
w tych placówkach (zwłaszcza resocjalizacyjnych), aby na bieżąco realizować orzeczenia
sądów rodzinnych o zastosowaniu wobec nieletniego środka wychowawczego w postaci
umieszczenia w tego typu ośrodkach.
W kraju funkcjonują 62 MOW-y i 49 MOS-y z odpowiednio 3.354 i 2.078 miejscami.
Na dzień 11 lutego 2008 r. wykorzystanych pozostawało odpowiednio: 3.354 i 1.901
miejsc, a ponadto 436 miejsc w MOW i 181 w MOS było zarezerwowane wskazaniami
Centralnego Systemu Kierowania w Centrum Metodycznym Pomocy Psychologiczno -
Pedagogicznej. Na umieszczenie w MOW i MOS oczekiwało odpowiednio 954 i 738
nieletnich, w tym 509 i 210 nieletnich (tj. 53% i 28% wszystkich oczekujących na
umieszczenie), którzy do końca roku ukończą 18 lat
27
.
W okresie ostatnich czterech lat liczba MOW wzrosła z 46 do 62 placówek, a MOS
z 9 do 49 placówek
28
.
Niezależnie od powyższego w systemie resocjalizacyjnym (strukturach
organizacyjnych MOW) nie zapewniono powołania szkół podstawowych i zawodowych dla
dziewcząt upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim oraz miejsc w tych placówkach dla
nieletnich objętych pierwszym etapem edukacyjnym, tj. klas I-III. Od kilku lat problemem
nierozwiązanym pozostaje kierowanie do placówek resocjalizacyjnych typu MOW
nieletnich uzależnionych od alkoholu, środków psychoaktywnych oraz po szpitalnym
leczeniu psychiatrycznym (wymagających dalszego leczenia), podczas gdy placówki te nie
są przygotowane do udzielania pomocy uzależnionym tylko nieletnim zagrożonym
uzależnieniem i nie dysponują specjalistyczną kadrą lekarską
29
. Najwięcej dzieci
i młodzieży oczekującej na właściwe dla siebie miejsce wywodzi się z województw:
śląskiego, mazowieckiego, dolnośląskiego, zachodniopomorskiego i warmińsko-
mazurskiego.
Ministerstwo Edukacji Narodowej, określając corocznie priorytetowe zadania
z zakresu nadzoru pedagogicznego dla kuratorów oświaty
30
, nie uwzględniło w roku
27
Wskaźnik wykorzystania tych miejsc waha się w ciągu roku szkolnego. Najwyższe wykorzystanie miejsc
przypada na miesiąc wrzesień, co wynika z faktu, iż znaczna liczba wychowanków MOW i MOS kończy
przed wakacjami szkoły różnych typów i jest zwalniana przez sądy do domów rodzinnych.
28
Według danych wydawnictwa GUS z 2006 r. Oświata i Wychowanie w roku szkolnym 2005/2006”
i z 2007 r. „Oświata i Wychowanie w roku szkolnym 2006/2007”. W roku szkolnym 2006/2007 nastąpił
znaczący wzrost liczby placówek typu MOS, który był możliwy w wyniku przekształcenia przez MEN
dotychczasowych Specjalnych Ośrodków Szkolno-Wychowawczych w placówki typu MOS.
29
Paragraf 12, 13 i 14 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 7 marca 2005 r.
w sprawie rodzajów i szczegółowych zasad działania placówek publicznych, warunków pobytu dzieci
i młodzieży w tych placówkach oraz wysokości i zasad odpłatności wnoszonej przez rodziców za pobyt
ich dzieci w tych placówkach (Dz. U. Nr 52, poz. 467, ze zm.).
30
Artykuł 35 ust. 2 pkt 1 ustawy o systemie oświaty.
Ważniejsze wyniki kontroli
17
szkolnym 2005/2006 tematyki bezpośrednio związanej z przeciwdziałaniem zjawiskom
patologii w szkołach i placówkach oświatowych, a w roku szkolnym 2006/2007 zadań
z tego nadzoru na piśmie w ogóle nie sformułowało.
W kontrolowanym okresie MEN podejmowało szereg działań mających na celu
minimalizowanie zarówno rozmiarów, jak i skutków zachowań patologicznych wśród
dzieci i młodzieży. W tym celu wykorzystywało m.in. badania z tego zakresu prowadzone
zarówno w wymiarze zagranicznym, jak i krajowym, a ponadto sporządziło raport o skali
zjawiska oraz podejmowanych działaniach profilaktyczno-wychowawczych
31
.
Zorganizowano szereg konferencji oraz seminariów poświęconych m.in. wybranym
aspektom działań profilaktycznych, wspomaganiu szkół i placówek oświatowych
w działaniach wychowawczych i profilaktycznych przez poradnie psychologiczno-
pedagogiczne w wychowaniu i profilaktyce. Ministerstwo przeprowadziło z tego zakresu
szkolenie dla nadzoru pedagogicznego, a we współpracy z Fundacją Rozwoju Profilaktyki
i Terapii Problemów Alkoholowych (ETOH) zorganizowano konferencję szkoleniową,
dotyczącą wybranych aspektów działań profilaktycznych.
W drugiej połowie roku szkolnego 2006/2007 siedmiokrotnie przedmiotem obrad
Kolegium Ministerstwa była tematyka związana z rządowym programem poprawy stanu
bezpieczeństwa w szkołach i placówkach „Zero tolerancji dla przemocy w szkole”, w tym
m.in. kwestia monitoringu wizyjnego wejść do szkół i placówek, oprogramowania
zabezpieczającego komputery w szkole przed dostępem nieletnich użytkowników do treści,
które mogą stanowić zagrożenie dla prawidłowego rozwoju psychicznego uczniów, a także
kwestia zmian w ustawie o systemie oświaty, niezbędnych dla skutecznej realizacji
przywołanego wyżej programu
32
.
3.3. Istotne ustalenia kontroli
3.3.1. Przeciwdziałanie powstawaniu zjawisk patologicznych
wśród dzieci i młodzieży przez szkoły
1. W okresie objętym kontrolą we wszystkich skontrolowanych szkołach (jak również poza
ich terenem) stwierdzono od kilku do kilkudziesięciu przypadków nagannych, a nawet
przestępczych, zachowań uczniów, polegających m.in. na stosowaniu agresji słownej
i przemocy wobec rówieśników, piciu alkoholu, zażywaniu narkotyków.
Stwierdzono, że zjawiska te dotyczyły przede wszystkim szkół gimnazjalnych
i ponadgimnazjalnych, przy czym zachowania agresywne, zwłaszcza wobec rówieśników,
stanowiły najpoważniejszy problem wychowawczy w szkołach typu podstawowego
i w gimnazjach.
31
Raport sporządzono na podstawie sprawozdań z kuratoriów oświaty.
32
W roku szkolnym 2007/2008 do realizacji przez kuratorów oświaty zostało przekazane priorytetowe
zadanie z zakresu nadzoru pedagogicznego pn. „Nadzór kuratora oświaty nad wprowadzeniem i realizacją
programu Zero tolerancji dla przemocy w szkole”.

Strona korzysta z plików cookies